Mới đây, Hội thảo "Bảo hộ sở hữu trí tuệ trong bối cảnh hội nhập quốc tế" do Tạp chí Sở hữu trí tuệ và Sáng tạo tổ chức đã diễn ra tại Trường Đại học Hoa Sen (TP.HCM), thu hút sự tham dự của đông đảo chuyên gia, nhà quản lý, luật sư, doanh nghiệp và các cơ quan báo chí.

Hội thảo có sự phối hợp của VPĐD Cục Sở hữu trí tuệ tại TP.HCM, Hội Sở hữu trí tuệ TP.HCM, Khoa Luật - Trường Đại học Hoa Sen, TAT Law Firm; cùng các đơn vị đồng hành: Công ty Cổ phần Nhựa Bình Minh, Tập đoàn Hoa Sen, Công ty Cổ phần sữa Việt Nam (Vinamilk), Công ty Cổ phần Dịch vụ Quản lý CTM, nhãn hàng Trà Thảo Mộc Cát Tường... và các chuyên gia, luật sư hàng đầu trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ.

Tại Hội thảo, ông Trần Giang Khuê, Trưởng VPĐD Cục Sở hữu trí tuệ tại TP.HCM, đã mang đến một góc nhìn toàn diện về thực trạng, thách thức và những bước chuyển dịch mang tính bước ngoặt trong công tác thực thi quyền sở hữu công nghiệp tại Việt Nam qua Bài tham luận: "Một số quy định về thực thi quyền sở hữu công nghiệp trong bối cảnh hội nhập quốc tế".

Sức ép từ các cam kết quốc tế và rào cản kỹ thuật

Nhìn lại dòng chảy hội nhập kinh tế, đại diện Cục Sở hữu trí tuệ đã khắc họa một bức tranh toàn cảnh đầy sống động về chặng đường chuyển mình mạnh mẽ của Việt Nam trên trường quốc tế, bắt đầu từ việc gia nhập ASEAN vào năm 1995, thiết lập Hiệp định Thương mại song phương Việt Nam - Hoa Kỳ (BTA) năm 2001, cho đến bước ngoặt gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2007. Đến nay, Việt Nam đã tham gia sâu vào các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới mang tầm vóc chiến lược như CPTPP, EVFTA và RCEP. Những cột mốc này không chỉ mở rộng cánh cửa thị trường xuất khẩu và thu hút đầu tư, mà còn đặt hệ thống pháp luật lẫn cộng đồng doanh nghiệp nội địa trước những bộ quy tắc ứng xử quốc tế vô cùng khắt khe. Tài sản trí tuệ giờ đây đóng vai trò định hình giá trị cốt lõi của các thương hiệu hàng đầu toàn cầu, tiêu biểu như giá trị thương hiệu của Apple đã tiệm cận mức kỷ lục trăm tỷ USD, minh chứng cho sức mạnh tối thượng của chất xám trong chuỗi giá trị.

Ông Trần Giang Khuê cũng nhấn mạnh, sân chơi quốc tế mang lại lợi ích lớn nhưng cũng đi kèm không ít rào cản kỹ thuật nghiêm ngặt liên quan đến chất lượng, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc. Đi đôi với đó là các tranh chấp thương mại ngày càng phức tạp. Áp lực lớn nhất ở thời điểm hiện tại chính là việc Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) khởi xướng cuộc điều tra theo Mục 301 Đạo luật Thương mại liên quan đến vấn đề sở hữu trí tuệ đối với Việt Nam. Bối cảnh này buộc toàn bộ hệ thống quản lý nhà nước và các thực thể kinh tế phải nhìn nhận lại công tác bảo hộ bản quyền phần mềm, sản phẩm số, hệ thống công nghệ thông tin nội bộ nhằm đảm bảo các chứng nhận giấy phép hợp pháp. Việc bảo hộ sở hữu trí tuệ không đơn thuần nhằm đáp ứng nhu cầu tinh thần của xã hội mà đã trở thành công cụ pháp lý độc quyền bảo vệ danh tiếng doanh nghiệp, nâng cao uy tín quốc gia và tránh những rủi ro pháp lý quốc tế lớn.

Chiến dịch Công điện 38 và những con số biết nói

Để chứng minh cam kết hành động mạnh mẽ, Việt Nam đã triển khai đợt cao điểm hành động thực hiện Công điện 38 của Thủ tướng Chính phủ về phòng chống hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Dưới sự chỉ đạo sát sao của Chính phủ, Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các bộ chuyên ngành đã khẩn trương vào cuộc tạo nên một đợt tổng kiểm tra đồng bộ trên quy mô toàn quốc.

Trong bài tham luận, Trưởng VPĐD Cục Sở hữu trí tuệ tại TP.HCM cũng đã điểm qua kết quả sơ kết chiến dịch tính đến ngày 30/05/2026, ghi nhận những chuyển biến mang tính bước ngoặt về chất lượng, đánh dấu sự chuyển dịch từ tâm thế ứng phó thụ động sang chủ động tấn công, đấu tranh và triệt phá. Các lực lượng liên ngành đã phát hiện 2.036 vụ việc có dấu hiệu xâm phạm, tiến hành xử lý 1.606 tổ chức, cá nhân vi phạm. Trong số đó, các cơ quan chức năng đã ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với 1.616 vụ việc với tổng số tiền xử phạt hành chính đạt chính xác 17.879,125 triệu đồng. Tổng trị giá hàng hóa vi phạm bị thu giữ và xác định trong đợt này lên tới con số ấn tượng 115.566,903 triệu đồng. Đáng chú ý, có đến hơn 98% số vụ việc xử lý hành chính tập trung vào hành vi vi phạm về nhãn hiệu, phần lớn trong số đó là giả mạo các nhãn hiệu nổi tiếng từ nước ngoài đã được bảo hộ tại Việt Nam.

Sự quyết liệt của chiến dịch còn được thể hiện rõ nét qua các chế tài hình sự nghiêm khắc nhằm tạo hiệu ứng răn đe mạnh mẽ. Hệ thống cơ quan tố tụng đã phê duyệt quyết định khởi tố 43 vụ án hình sự trong tổng số 44 vụ bị khởi tố, vượt qua tổng số vụ khởi tố của cả năm trước đó. Trong tiến trình xử lý, đã có 5 vụ án có quyết định truy tố và Tòa án nhân dân các cấp đã nhanh chóng thụ lý, đưa ra xét xử công khai hoàn toàn 4 vụ. Phân loại theo lĩnh vực đặc thù, các cơ quan chức năng cũng đã mạnh tay xử lý hình sự đối với 7 vụ việc liên quan trực tiếp đến Quyền tác giả và quyền liên quan.

Ở góc độ địa phương, hai trung tâm kinh tế lớn là Hà Nội và TP.HCM tiếp tục là những chiến trường trọng điểm với tổng số vụ xử lý đạt 574 vụ, chiếm khoảng 35,6% lượng vụ việc của cả nước. Hiệu quả hành động được chứng minh qua mức độ tăng trưởng chung của số vụ xử lý hành chính trên toàn quốc khi tăng mạnh gấp 3,93 lần so với trung bình một tháng của năm trước, vượt xa mục tiêu kỳ vọng ban đầu là 20%. Trong khi Hà Nội ghi nhận 340 vụ vi phạm bị xử lý với mức tăng trưởng 236% thì TP.HCM đạt mức tăng trưởng kỷ lục lên đến 1.170% so với cùng kỳ năm ngoái với 234 vụ việc bị triệt phá thành công.

Hệ thống pháp luật đồng bộ và thách thức không gian số

Để lý giải cho nền tảng động lực tạo nên những kết quả thực thi mạnh mẽ nêu trên, ông Trần Giang Khuê đã dành một phần quan trọng trong bài tham luận để phân tích về thực trạng thể chế pháp lý tại Việt Nam hiện nay. Theo đại diện Cục Sở hữu trí tuệ, nền tảng cho những thành công trên bắt nguồn từ một hệ thống thể chế không ngừng được củng cố và hoàn thiện.Tinh thần bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đã được hiến định rõ ràng trong Hiến pháp năm 2013, làm kim chỉ nam cho các văn bản luật chuyên ngành bao gồm Bộ luật Dân sự, Luật Sở hữu trí tuệ và Bộ luật Hình sự qua các thời kỳ sửa đổi. Đi sâu vào chi tiết, các văn bản dưới luật như Nghị định 65, Nghị định 17, Nghị định 79 và các Nghị định xử phạt vi phạm hành chính như Nghị định 99 hay Nghị định 341 đã tạo ra hành lang pháp lý tương đối hoàn chỉnh để điều chỉnh từ quyền tác giả, quyền sở hữu công nghiệp cho đến giống cây trồng. Đồng thời, Việt Nam cũng tuân thủ nghiêm túc các điều ước quốc tế đa phương như Công ước Paris, Công ước Berne, Thỏa ước Madrid và Hiệp ước hợp tác về sáng chế (PCT).

Mặc dù vậy, khi dòng chảy thương mại dịch chuyển mạnh mẽ lên không gian mạng, môi trường số lại trở thành mảnh đất dung dưỡng cho các hành vi xâm phạm tinh vi và phức tạp hơn bao giờ hết. Việc 1.073 website và trang thương mại điện tử bị các lực lượng chức năng ngăn chặn thành công trong đợt cao điểm vừa qua phản ánh tính chất khốc liệt của cuộc chiến bảo hộ bản quyền xuyên biên giới. Internet không có ranh giới địa lý, khiến việc phân phối sản phẩm số lậu hay giả mạo tem nhãn diễn ra chỉ bằng vài cú nhấp chuột.

Để giải bài toán gốc rễ này, phương hướng trọng tâm trong giai đoạn tiếp theo yêu cầu các cơ quan lập pháp phải đẩy nhanh tiến độ rà soát, sửa đổi Bộ luật Hình sự, Luật Xử lý vi phạm hành chính, Luật Hải quan và sớm ban hành Nghị định hướng dẫn Luật Thương mại điện tử nhằm tối ưu hóa công cụ chế tài. Giải pháp then chốt mang tính đột phá chính là chuyển đổi số trong công tác quản lý. Bộ Khoa học và Công nghệ đang chủ trì xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về thực thi quyền sở hữu trí tuệ, hướng tới việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ Blockchain nhằm thiết lập cơ chế kiểm soát, truy xuất và bảo vệ tài sản trí tuệ tối ưu trên môi trường mạng.

Mô hình quản lý liên ngành và trách nhiệm của các chủ thể

Một nội dung cốt lõi khác được ông Trần Giang Khuê đặc biệt lưu ý tại hội thảo chính là cơ chế vận hành độc đáo của bộ máy thực thi pháp luật nội địa. Đại diện Cục Sở hữu trí tuệ chỉ rõ, một đặc thù quan trọng của công tác sở hữu trí tuệ tại Việt Nam là mô hình quản lý hành chính nhà nước có sự phân định trách nhiệm rõ ràng nhưng đòi hỏi sự phối hợp liên ngành chặt chẽ. Chính phủ thống nhất quản lý toàn bộ các hoạt động, trong đó Bộ Khoa học và Công nghệ là đầu mối chịu trách nhiệm chung và trực tiếp quản lý sở hữu công nghiệp thông qua Cục Sở hữu trí tuệ. Quyền tác giả và quyền liên quan thuộc thẩm quyền của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thông qua Cục Bản quyền tác giả, còn quyền đối với giống cây trồng do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn quản lý thông qua Cục Trồng trọt.

Khi có hành vi vi phạm xảy ra, hệ thống cơ quan thực thi quyền sở hữu trí tuệ vô cùng đa dạng, từ Thanh tra chuyên ngành, lực lượng Quản lý thị trường, cơ quan Hải quan tại các cửa khẩu, lực lượng Công an nhân dân cho đến hệ thống Tòa án nhân dân tối cao xử lý các vụ việc dân sự và hình sự. Bên cạnh đó, tổ chức Giám định sở hữu trí tuệ đóng vai trò cung cấp nguồn chứng cứ kỹ thuật độc lập giúp các cơ quan chức năng có cơ sở xử lý vụ việc chính xác.

Từ việc bóc tách sơ đồ vận hành liên ngành này, ông Trần Giang Khuê đã đưa ra lời kêu gọi mang tính chiến lược về mặt trách nhiệm. Ông khẳng định để hệ sinh thái này vận hành hiệu quả, công tác bảo hộ không thể chỉ dựa vào các biện pháp cưỡng chế hành chính hay hình sự của Nhà nước mà cần dựa trên sự thức tỉnh trách nhiệm của ba chủ thể chính.

Đối với Nhà nước, nhiệm vụ trọng tâm là phải tiếp tục tuyên truyền, hoàn thiện các quy định pháp lý đủ mạnh để răn dẽ, nâng cao năng lực cho lực lượng thực thi và thúc đẩy hợp tác quốc tế trong việc điều tra các đường dây vi phạm xuyên biên giới. Đồng thời, cần nghiên cứu đưa giáo dục sở hữu trí tuệ vào các cấp học phù hợp để xây dựng ý thức tôn trọng chất xám cho thế hệ tương lai.

Đối với cộng đồng doanh nghiệp, việc chủ động tiến hành các thủ tục pháp lý để xác lập quyền sở hữu công nghiệp phải được coi là bước đi tiên quyết khi gia nhập thị trường. Doanh nghiệp phải tự bảo vệ mình bằng các giải pháp quản trị thông minh, công nghệ 4.0, thành lập bộ phận chuyên chuyên trách giám sát tài sản trí tuệ và chủ động phối hợp với các cơ quan chức năng để ngăn chặn các hành vi xâm phạm trên các sàn thương mại điện tử. Đặc biệt, việc tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ của đối tác và đối thủ chính là tấm hộ chiếu để doanh nghiệp khẳng định uy tín và bước ra chuỗi cung ứng toàn cầu một cách bền vững.

Đối với người tiêu dùng, sự thay đổi hành vi mua sắm chính là mắt xích quyết định thành bại của cuộc chiến này. Khi mỗi người dân kiên quyết nói không với hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng, đồng thời chủ động thông báo cho cơ quan chức năng khi phát hiện các dấu hiệu gian lận thương mại, thị trường tiêu thụ của các sản phẩm bất hợp pháp sẽ tự động bị thu hẹp.

Khép lại bài tham luận, Trưởng VPĐD Cục Sở hữu trí tuệ tại TP.HCM một lần nữa gửi gắm thông điệp sâu sắc về triết lý bảo hộ trong kỷ nguyên mới. Ông nhấn mạnh, mục tiêu tối hậu của công tác bảo hộ sở hữu trí tuệ không dừng lại ở những con số xử phạt vi phạm hành chính hay số vụ án bị khởi tố. Sâu xa hơn, đó là hành trình kiến tạo một môi trường kinh doanh minh bạch, nhân văn, nơi các giá trị sáng tạo được tôn vinh và quyền lợi hợp pháp được bảo vệ nghiêm ngặt, từ đó khơi dậy nguồn cảm hứng đổi mới công nghệ và nâng tầm vị thế chiến lược của Việt Nam trên bản đồ kinh tế thế giới.

Hương Mi