Chỉ trong một thời gian ngắn, 7 “hố tử thần” đã xuất hiện liên tiếp tại thôn Hiệp Lực (xã Kim Lư, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn), gây thiệt hại lớn về đất nông nghiệp và khiến hàng chục hộ dân phải sống trong bất an. Vấn đề không chỉ nằm ở nguy cơ sạt lở – mà ở chỗ, những tai biến này vẫn xảy ra hoàn toàn không có hệ thống cảnh báo sớm nào được kích hoạt.

Đây không phải là lần đầu. Nhiều năm qua, các vùng trung du và miền núi phía Bắc – từ Yên Bái, Lào Cai đến Hà Giang – đã ghi nhận tình trạng đất đá sụt lún, trượt nghiêng và biến dạng địa hình bất thường, nhất là sau những giai đoạn thời tiết cực đoan. Tuy nhiên, phản ứng quản lý vẫn ở mức “xử lý sau sự cố” – thiếu vắng các biện pháp chủ động về dự báo và ngăn chặn từ xa.

Nguyên nhân sâu xa nằm ở ba lỗ hổng lớn:

1. Thiếu bản đồ địa chất chi tiết ở cấp huyện và xã. Phần lớn bản đồ địa chất ở Việt Nam hiện chỉ dừng ở tỷ lệ 1:50.000 – 1:200.000, không đủ độ phân giải để phát hiện các lớp đất yếu, đới đứt gãy nhỏ hoặc túi khoáng ngầm có thể gây sụt lún. Trong khi đó, hầu hết các khu dân cư mới ở miền núi lại phát triển theo hướng tự phát, không qua khảo sát địa chất trước khi xây dựng.

2. Không có hệ thống cảm biến giám sát biến động địa chất. Nhiều nước đã lắp đặt mạng cảm biến địa cơ tại các vùng nguy cơ cao, cho phép cảnh báo trước khi sụt lở xảy ra hàng giờ, thậm chí hàng ngày. Tại Việt Nam, hiện chưa có đơn vị nào chịu trách nhiệm vận hành hệ thống này một cách liên tục và hiệu quả, đặc biệt ở các khu vực dân cư rải rác.

3. Chưa tích hợp dữ liệu địa chất vào quy hoạch đô thị và nông thôn. Luật Quy hoạch hiện hành mới chỉ xem xét yếu tố địa chất ở mức tổng quan. Cần phải cập nhật các lớp dữ liệu rủi ro địa chất vào bản đồ quy hoạch đất đai, hạ tầng và dân cư, để ngăn chặn từ đầu việc xây dựng ở vùng có nguy cơ cao.

Giải pháp không phải là di dời sau khi sụt lún – mà là thiết kế chính sách phòng ngừa ngay từ khâu khảo sát nền đất. Việt Nam cần thiết lập một trung tâm cảnh báo địa chất vùng trung du – miền núi phía Bắc, phối hợp giữa ngành tài nguyên, xây dựng và phòng chống thiên tai. Trung tâm này có thể tích hợp công nghệ đo lún GPS, radar xuyên đất (GPR), cảm biến rung động và dự báo thời tiết cực đoan để đưa ra cảnh báo sớm theo vùng.

Hệ thống cảnh báo sớm không chỉ bảo vệ tính mạng – mà còn là điều kiện cần để quy hoạch phát triển bền vững. Trong một tương lai không thể tránh khỏi biến đổi khí hậu, đầu tư vào địa chất phòng ngừa là đầu tư vào khả năng sống sót của cộng đồng.