Giao thông thông minh không còn là một lựa chọn mà là yêu cầu cấp thiết. Mới đây, tại cuộc họp kiểm điểm tiến độ giải ngân vốn đầu tư công, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Việt Hùng đã yêu cầu các đơn vị liên quan phải tập trung nguồn lực để hoàn thành toàn bộ các gói dự án giao thông thông minh (ITS), công nghệ thông tin và thu phí tự động trước ngày 31/12 năm nay. Đặc biệt, hệ thống ITS phải được chạy thử trong năm 2025 để sẵn sàng vận hành chính thức từ ngày 1/1/2026.

Giao thông tắc nghẽn và chi phí môi trường đắt đỏ

Thực trạng giao thông tại các thành phố lớn của Việt Nam đang đặt ra một bài toán kinh tế và môi trường cấp bách. Theo nghiên cứu từ Ủy ban Kinh tế - Xã hội châu Á - Thái Bình Dương (ESCAP) của Liên Hợp Quốc, tốc độ lưu thông trên các trục đường chính tại TP.HCM vào giờ cao điểm chỉ dao động từ 18-23 km/h. Tại Hà Nội, phần lớn thời gian xe máy—phương tiện chủ đạo của người dân—hoạt động ở công suất thấp hoặc đứng chờ tại các nút giao.

Chính trạng thái “động cơ hoạt động nhưng không di chuyển, sau đó tăng tốc đột ngột” này là nguyên nhân chính gây tiêu hao nhiên liệu lớn nhất. Nhiều nghiên cứu quốc tế đã chứng minh rằng, tại các nút giao thông đông đúc, lượng nhiên liệu tiêu hao và phát thải của một phương tiện có thể chiếm tới một phần ba tổng lượng nhiên liệu sử dụng trên toàn bộ trục đường.

Quy mô phát thải từ giao thông tại Việt Nam là đáng báo động: các phương tiện giao thông đã phát thải 39,3 triệu tấn CO2 trong năm 2023, chiếm 11% tổng phát thải của cả nước. Trong bối cảnh nhu cầu đi lại và vận tải tiếp tục tăng, áp lực giảm tiêu thụ nhiên liệu thông qua các giải pháp công nghệ trở thành yêu cầu sống còn.

ITS: Chìa khóa tối ưu dòng xe và giảm phát thải

Hệ thống giao thông thông minh (ITS) tận dụng sức mạnh của cảm biến, camera, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo (AI) để theo dõi trạng thái giao thông theo thời gian thực và tự động tối ưu hóa dòng xe. Thay vì vận hành theo chu kỳ cố định, đèn tín hiệu có thể thay đổi linh hoạt theo lưu lượng thực tế, làn đường có thể đổi chiều theo thời điểm, và xe buýt được ưu tiên qua nút giao. Bên cạnh đó, các bảng điện tử và ứng dụng di động sẽ cung cấp lộ trình thay thế, giúp tài xế tránh xa các điểm ùn tắc

Các nghiên cứu quốc tế đã khẳng định tính hiệu quả rõ rệt của ITS. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Nature Communications về điều khiển đèn tín hiệu dựa trên dữ liệu lớn tại 100 thành phố đông đúc ở Trung Quốc cho thấy, hệ thống đã giúp giảm khoảng 11% thời gian di chuyển trong giờ cao điểm, tương đương với việc tiết kiệm 31,7 triệu tấn CO2 mỗi năm. Tại Bồ Đào Nha, việc điều khiển đèn theo lưu lượng thậm chí còn giúp giảm 32-40% CO2, tăng 60-101% tốc độ trung bình và giảm 53-95% thời gian chờ.

Các mô phỏng sử dụng AI cũng chỉ ra rằng, người điều khiển phương tiện có thể giảm hơn 21% thời gian chờ, phương tiện giảm gần 13% CO2 và tăng 15-16% hiệu quả sử dụng nhiên liệu.

Giải pháp công nghệ cho Hà Nội và TP.HCM

Tại Việt Nam, nơi xe máy là phương tiện chủ đạo và hoạt động kém hiệu quả trong điều kiện đường hẹp, mật độ cao, ITS được xem là giải pháp khả thi nhất để xử lý hàng trăm điểm ùn tắc lớn tại Hà Nội và TP.HCM. Việc tối ưu hóa đèn tín hiệu theo lưu lượng hoặc điều chỉnh dữ liệu theo thời gian thực sẽ giúp dòng xe trôi chảy hơn.

Khi cảm biến, camera và bản đồ số được kết nối, thành phố có thể nhanh chóng phân luồng, điều chỉnh đèn và cảnh báo ùn tắc ngay lập tức, giảm sự phụ thuộc vào điều hành thủ công. Khi dòng xe vận hành thông minh hơn, việc tiết kiệm nhiên liệu sẽ không còn phụ thuộc hoàn toàn vào kỹ năng của từng tài xế mà được hỗ trợ mạnh mẽ bởi cả hệ thống trung tâm.

Mỗi phút động cơ nổ vô ích trên đường tắc đều là sự lãng phí tài nguyên và gia tăng gánh nặng cho môi trường. Vì vậy, việc tối ưu hóa luồng xe bằng ITS là một bước đi thực tế và cấp thiết, giúp các đô thị Việt Nam tiến gần hơn tới mục tiêu giao thông hiện đại, bền vững và xanh hơn. Chương trình ITS quốc gia, dự kiến vận hành năm 2026, là minh chứng rõ ràng cho cam kết hiện đại hóa hạ tầng giao thông của Việt Nam.

Phạm Tuấn