Huyện Lạc Sơn tỉnh Hòa Bình tự hào với Di tích quốc gia đặc biệt, Hang Xóm Trại và mái đá làng Vành Nơi cư trú của người Việt cổ 12.000 năm trước, thời kỳ văn hoá Hoà Bình. Đây được xác định là nơi sinh sống của người Việt cổ thời kỳ văn hóa Hòa Bình cách ngày nay 12.000-10.000 năm. Tháng 7/2024, nơi đây được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt.

Hang Xóm Trại nằm trong núi đá vôi tại xã Tân Lập, huyện Lạc Sơn, tỉnh Hòa Bình. Hang cách Hà Nội khoảng 100 km về hướng tây. Hang nằm ở độ cao 15 m so với thung lũng, cửa hang hướng đông rộng 8 m, cao 10 m ăn sâu vào trong khoảng 13 m. Lối đi này được phát hiện vào năm 2008 sau khi đào sâu xuống lòng đất khoảng 4 m. Các nhà khoa học xác định lối đi này có niên đại cách ngày nay 8.000-9.000 năm. Hang được phát hiện lần đầu năm 1975. Tháng 7/1980, Viện Khảo cổ học Việt Nam và Đoàn địa chất 203 đã khảo sát phát hiện 108 hiện vật đá và xương động vật các loại.

 Năm 1981, các nhà khảo cổ tiếp tục phát hiện thêm gần 1.200 hiện vật gồm công cụ đá và xương. Theo Viện Khảo cổ học Việt Nam, hang Xóm Trại là nơi sinh sống lâu dài cũng là xưởng chế tác công cụ của cư dân văn hóa Hòa Bình. Di chỉ có niên đại sớm nhất cách đây 21.00 năm. Hang được nhà khảo cổ người Pháp - bà M.Colani phát hiện năm 1929. Quá trình khai quật, các nhà khảo cổ thu được 951 hiện vật các loại như công cụ mài lưỡi, đục, rìu mài toàn thân, bàn mài.

 Cách hang Xóm Trại hơn 10 km là di tích mái đá làng Vành tại xã Yên Phú, huyện Lạc Sơn. Nơi đây cũng được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt từ tháng 7/2024. Đây là một mái đá khá rộng và thoáng mát, cửa rộng 30 m, sâu 18 m, vòm trần cao 10 m, thấp dần về phía trong. Mặt bằng mái đá cao hơn mặt ruộng xung quanh khoảng 5 m. Toàn bộ phần có vết tích tầng văn hóa được chiếu sáng tự nhiên, cửa quay về hướng tây nam. Trong công bố năm 1930 của bà M.Colani, mái đá Làng Vành thuộc nền văn hóa Hòa Bình. Kết quả xác định carbon phóng xạ C14 là 16.500 đến 8.000 năm cách ngày nay.

 Văn hoá Hoà Bình được chính thức công nhận năm 1932 do bà M.Colani đề xuất sau khi được Đại hội các nhà tiền sử Viễn Đông thông qua. Văn hoá Hoà Bình là khởi nguồn cho văn minh người Việt.

TH