Đó là lúc những cú lừa tinh vi, hợp đồng giả mạo hay dữ liệu bị đánh cắp len lỏi vào đời sống, để lại hậu quả không chỉ là mất tiền, mà còn xói mòn niềm tin và tạo ra khoảng cách bất bình đẳng mới.

Chuyển đổi số đang len sâu vào mọi ngóc ngách đời sống Việt Nam. Từ việc đặt bữa tối qua ứng dụng, trả tiền bằng ví điện tử, đến ký hợp đồng qua vài cú nhấp chuột, tất cả diễn ra nhanh chóng, tiện lợi. Theo Bộ Thông tin và Truyền thông, đến năm 2024, hơn 80% dân số sử dụng internet, thương mại điện tử duy trì tốc độ tăng trưởng trên 20% mỗi năm, thanh toán không tiền mặt đã chiếm hơn một nửa tổng giá trị giao dịch bán lẻ.

Nhưng đằng sau những con số rực rỡ là một mặt tối ít được nhắc đến: các vụ gian lận qua mạng tăng 42% chỉ trong một năm, theo Bộ Công an. Công nghệ số, nếu thiếu kiểm soát, có thể trở thành công cụ cho những hành vi xâm phạm quyền lợi công dân và trật tự xã hội. Giả mạo giọng nói để lừa tiền từ người thân, chiếm đoạt tài khoản mạng xã hội để lan truyền tin giả, hay tạo hợp đồng điện tử giả mạo nhằm chiếm đoạt tài sản — tất cả đã trở nên phổ biến hơn bao giờ hết.

Tác động tiêu cực không chỉ nằm ở mất mát tài sản. Nhiều nạn nhân rơi vào khủng hoảng tâm lý, mất uy tín cá nhân hoặc doanh nghiệp. Cộng đồng mạng trở nên cảnh giác quá mức, dẫn đến mất niềm tin vào các dịch vụ số. Khoảng cách kỹ năng số giữa nhóm người thành thạo công nghệ và nhóm yếu thế cũng tạo ra nguy cơ bất bình đẳng mới: ai thiếu kiến thức và kỹ năng pháp lý dễ bị lợi dụng, bị gạt ra khỏi guồng phát triển chung.

“Chúng ta đã quen với sự tiện lợi của công nghệ, nhưng chưa kịp xây cho mình chiếc hàng rào pháp lý để tự bảo vệ”, Luật sư Đỗ Văn Luận, Giám đốc Công ty Luật TNHH Lập Phương, nhận xét. Anh cho rằng chính tốc độ phát triển công nghệ đang vượt quá khả năng thích ứng của hệ thống luật hiện hành.

Trong gần 9 năm hành nghề, Luật sư Đỗ Văn Luận đã chứng kiến không ít vụ tranh chấp mà nguyên nhân bắt đầu từ… sự tin tưởng thái quá vào các công cụ số. Một trường hợp khiến anh nhớ mãi là vụ nhóm nhà sáng tạo nội dung bị kẻ xấu dùng AI giả giọng để kêu gọi quyên góp từ thiện. Số tiền thất thoát chỉ vài chục triệu đồng, nhưng hậu quả về danh tiếng thì nghiêm trọng: lượng người theo dõi giảm mạnh, hợp đồng quảng cáo bị hủy.

Ngay sau khi nhận được yêu cầu hỗ trợ, Luận lập tức hướng dẫn nhóm nạn nhân lưu giữ toàn bộ nội dung vi phạm, từ video giả mạo đến lịch sử giao dịch ngân hàng, để đảm bảo tính pháp lý. Anh phối hợp với chuyên gia an ninh mạng truy vết nguồn phát tán, gửi yêu cầu gỡ bỏ khẩn tới nền tảng mạng xã hội, đồng thời làm việc với ngân hàng để phong tỏa và giải quyết. Chỉ trong vài ngày, các kênh chính thức đã công bố thông tin minh oan, giúp nhóm lấy lại phần nào niềm tin từ cộng đồng.

“Một video giả thôi cũng có thể phá hủy hình ảnh mà ai đó mất cả chục năm để gây dựng, thứ không thể dùng tiền mua lại”, anh nói.

Không chỉ dừng lại ở việc giải quyết tranh chấp sau khi sự việc đã xảy ra, luật sư Đỗ Văn Luận chủ động chọn hướng phòng ngừa. Anh thường xuyên tham gia các hội thảo dành cho startup, doanh nghiệp nhỏ và sinh viên, nơi anh chia sẻ ba nguyên tắc “bảo hiểm pháp lý” trong môi trường số: xác thực đa tầng khi giao dịch trực tuyến (kết hợp mã OTP, chữ ký số và xác minh danh tính); lưu trữ hợp đồng, dữ liệu kèm bằng chứng pháp lý hợp lệ; và rà soát kỹ điều khoản pháp luật trước khi ký kết hay triển khai dịch vụ. Theo Luận, “an toàn pháp lý” cần được đặt ngang hàng với “an toàn mạng” và “an toàn tài chính” trong mọi chiến lược chuyển đổi số, bởi nếu thiếu yếu tố này, công nghệ có thể trở thành con dao hai lưỡi.

Vấn đề, theo giới chuyên gia, là nhận thức pháp lý của cộng đồng vẫn ở mức thấp. Nhiều cá nhân và doanh nghiệp nhỏ coi pháp luật là “việc của nhà nước” hoặc “chỉ cần khi có rắc rối”. Tư duy này khiến họ bị động trước những rủi ro tiềm ẩn. Để thay đổi, ngoài việc nhà làm luật nhanh chóng bổ sung khung pháp lý cho các lĩnh vực mới như AI, dữ liệu lớn, blockchain, cần một chiến dịch phổ cập kiến thức pháp lý gắn liền với tình huống thực tế, nhất là cho nhóm dễ bị tổn thương trong môi trường số.

Ở góc độ cá nhân, Luận duy trì cách tiếp cận “kỹ sư an toàn pháp lý”: lắng nghe câu chuyện của khách hàng, phân tích các điểm rủi ro, rồi thiết kế giải pháp pháp luật như một phần hạ tầng kinh doanh. Anh từng ví von: “Nếu coi doanh nghiệp như một hệ thống phần mềm, thì pháp luật chính là nền tảng vận hành, còn luật sư là lập trình viên đảm bảo hệ thống chạy ổn định, không bị tấn công.”

Ngoài lĩnh vực chuyên môn, Luận còn xuất hiện ở các sự kiện cộng đồng như The Face University 2024 hay Mister Tourism World 2025 với vai trò giám khảo kiêm cố vấn pháp lý, nơi anh lồng ghép thông điệp về đạo đức, bản lĩnh và hiểu biết pháp luật.

“Sắc đẹp hay tài năng đều cần một bộ khung đạo đức và pháp luật để bền vững”, anh chia sẻ.

Chuyển đổi số nếu thiếu nền tảng pháp lý vững chắc rất dễ trở thành cuộc đua mất kiểm soát, nơi niềm tin bị bào mòn và khoảng cách bất bình đẳng ngày càng lớn. Muốn tránh kịch bản ấy, cả cá nhân, doanh nghiệp lẫn cơ quan quản lý phải cùng tăng tốc, không chỉ để bắt kịp công nghệ mà còn để bắt kịp luật. Như lời Luật sư Đỗ Văn Luận: “Luật là nền móng của niềm tin. Nếu nền móng không vững, tòa nhà công nghệ sẽ chao đảo trước những cơn bão dữ liệu và tội phạm mạng”.

 PV