Đây được xem là bước ngoặt quan trọng nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý, tạo cơ chế đặc thù vượt trội để Thủ đô bứt phá trong kỷ nguyên mới, hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng liên tục ở mức hai con số như kỳ vọng của Trung ương.

Yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn và định hướng chính trị

Việc xây dựng Luật Thủ đô (sửa đổi) không chỉ dựa trên các văn kiện Đại hội XIV của Đảng mà còn là sự cụ thể hóa Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển Thủ đô. Thực tế cho thấy, nhiều chính sách tại Luật Thủ đô năm 2024 đã dần mất đi tính đặc thù, chưa đủ mạnh để giải quyết những "điểm nghẽn" kinh niên như ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường và bất cập trong quy hoạch. Trong bối cảnh thế giới biến động nhanh chóng, Hà Nội cần một tư duy lập pháp mới: không chỉ dừng lại ở vai trò thực thi mà phải được giao quyền "thiết kế chính sách" ở tầm cao hơn.

Theo dự kiến, dự án Luật sẽ được Quốc hội khóa XVI xem xét thông qua tại Kỳ họp thứ nhất vào tháng 4/2026. Nếu được phê chuẩn, Luật sẽ có hiệu lực từ ngày 01/7/2026. Đáng chú ý, các quy định về thẩm quyền của Hội đồng nhân dân (HĐND) Thành phố trong việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật để triển khai thi hành Luật sẽ có hiệu lực sớm hơn từ ngày 01/6/2026, nhằm tạo sự chủ động tối đa cho địa phương.

Cấu trúc tinh gọn và tư duy phân quyền toàn diện

Dự thảo Luật mới được thiết kế tinh gọn với 09 Chương và 36 Điều, giảm 18 điều so với phiên bản năm 2024 nhưng lại mở rộng đáng kể không gian tự chủ. Thay vì quy định chi tiết từng nội dung cứng nhắc, dự thảo tập trung vào việc phân cấp, phân quyền toàn diện cho chính quyền Thành phố. Tinh thần chủ đạo là "Hà Nội quyết - Hà Nội làm - Hà Nội chịu trách nhiệm", chuyển dịch mạnh mẽ từ cơ chế "phối hợp, xin ý kiến" sang "tự chủ, tự quyết".

Điểm nhấn quan trọng nằm ở việc khẳng định giá trị pháp lý ưu tiên của Luật Thủ đô. Thành phố được quyền lựa chọn áp dụng các quy định pháp luật thuận lợi nhất cho sự phát triển khi có sự khác biệt giữa các văn bản. HĐND và UBND Thành phố cũng được trao thẩm quyền ban hành các văn bản quy phạm pháp luật có nội dung khác với quy định của Trung ương trong những lĩnh vực đặc thù, đồng thời được thí điểm các mô hình quản lý mới nhằm phục vụ phát triển vùng Thủ đô.

Giải pháp đột phá cho nguồn lực và hạ tầng đô thị

Về tổ chức bộ máy, Hà Nội sẽ được tự chủ quyết định biên chế, số lượng đại biểu HĐND và các cơ quan chuyên môn. Đặc biệt, cơ chế thu hút nhân tài được đẩy mạnh thông qua việc cho phép Thành phố tự quyết định thu nhập cho cán bộ, công chức và thực hiện các chính sách trọng dụng chuyên gia, nhà khoa học với mức ưu đãi thuế thu nhập cá nhân hấp dẫn.

Trong lĩnh vực quy hoạch và hạ tầng, dự thảo Luật đề xuất mô hình "01 Quy hoạch tổng thể" có giá trị thay thế các quy hoạch cũ, đồng thời trao quyền phê duyệt và điều chỉnh cho Thành phố. Các chính sách về phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD), quản lý không gian ngầm và vùng phát thải thấp được kỳ vọng sẽ giải quyết triệt để tình trạng ùn tắc và ô nhiễm. Về nguồn lực tài chính, Hà Nội được phép huy động vốn thông qua phát hành trái phiếu chính quyền địa phương, trái phiếu xanh và chủ động điều hành ngân sách giữa chi đầu tư và chi thường xuyên để đảm bảo tiến độ các dự án trọng điểm.

Hạt nhân liên kết vùng và cơ chế kiểm soát quyền lực

Luật Thủ đô (sửa đổi) xác định rõ vai trò hạt nhân của Hà Nội trong việc dẫn dắt vùng Đồng bằng sông Hồng và vùng trung du miền núi phía Bắc. Việc thành lập Quỹ Phát triển vùng Thủ đô sẽ là công cụ quan trọng để triển khai các dự án hạ tầng liên tỉnh và xử lý các vấn đề môi trường chung. Tuy nhiên, đi đôi với quyền lực lớn là trách nhiệm giám sát chặt chẽ. Dự thảo Luật dành riêng một chương về giám sát, kiểm tra và trách nhiệm giải trình nhằm thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực đồng bộ, đảm bảo các chính sách ưu việt được thực thi minh bạch và hiệu quả.

Hiện nay, UBND TP Hà Nội đã chỉ đạo các sở, ngành chủ động xây dựng đề cương chi tiết cho 154 nội dung quy phạm pháp luật thuộc thẩm quyền của địa phương. Với 192 thẩm quyền dự kiến được giao, Thành phố đang tích cực chuẩn bị nguồn lực tài chính và nhân sự, sẵn sàng vận hành bộ máy ngay khi Luật chính thức đi vào cuộc sống, tạo đà cho một Thủ đô "Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc".

Vân Anh