Theo định hướng quy hoạch Thủ đô với tầm nhìn 100 năm, không gian ngầm sẽ không còn được phát triển rời rạc theo từng công trình riêng lẻ mà được xây dựng thành một hệ thống liên kết đồng bộ với các trung tâm đô thị hiện hữu, các khu vực phát triển theo mô hình TOD và mạng lưới đường sắt đô thị. Thành phố kỳ vọng tạo ra cấu trúc đô thị vận hành theo chiều đứng thay vì tiếp tục mở rộng chủ yếu theo chiều ngang như trước đây.

Việc khai thác không gian ngầm được quy hoạch theo từng tầng độ sâu để bảo đảm tính khoa học và an toàn. Tầng từ 0-15 m phục vụ chủ yếu cho nhu cầu dân sinh và hạ tầng đô thị như đường đi bộ, bãi đỗ xe ngầm, hệ thống đường ống kỹ thuật và các hạng mục hỗ trợ đường sắt đô thị.

Ở độ sâu 15-30 m, không gian ngầm được bố trí cho các công trình kỹ thuật và chiến lược như tuyến đường sắt đô thị tầng sâu, hệ thống phòng chống thiên tai, kho dự trữ năng lượng, vật tư chiến lược, các hào kỹ thuật tổng hợp và các công trình có yêu cầu đặc biệt về kiểm soát môi trường, khí hậu.

Tầng sâu 30-50 m được ưu tiên cho các hạ tầng cốt lõi gồm hệ thống bể trữ nước ngầm quy mô lớn, các trục hạ tầng kỹ thuật trọng yếu và công trình phục vụ quốc phòng - an ninh. Những khu vực sâu hơn 50 m được xác định là vùng dự trữ tài nguyên nghiêm ngặt, chưa khai thác trong thời hạn quy hoạch hiện nay.

Không chỉ phân tầng theo độ sâu, Hà Nội còn định hướng phát triển không gian ngầm theo từng khu vực cụ thể. Những quận trung tâm lịch sử và nơi có mật độ xây dựng cao sẽ là khu vực ưu tiên phát triển do quỹ đất mặt đất ngày càng hạn chế. Các khu đô thị mới được yêu cầu tích hợp quy hoạch không gian ngầm ngay từ đầu để bảo đảm tính đồng bộ lâu dài.

 Các hành lang giao thông lớn cũng sẽ được dành quỹ đất để phát triển hệ thống metro và các tuyến hầm giao thông trong tương lai. Ngược lại, việc xây dựng công trình ngầm sẽ bị hạn chế tại khu vực di tích, vùng địa chất yếu hoặc khu vực liên quan đến quốc phòng nhằm bảo vệ an toàn công trình và gìn giữ giá trị văn hóa.

Theo định hướng phát triển từng khu vực, phía Nam sông Hồng sẽ tập trung xây dựng hệ thống giao thông ngầm và bãi đỗ xe quy mô lớn, kết nối các khu chức năng thông qua mạng lưới tuy-nen kỹ thuật. Khu vực phía Bắc sông Hồng được ưu tiên phát triển các trung tâm trung chuyển ngầm, phố thương mại dưới lòng đất và quỹ dự trữ cho các tuyến hầm xuyên sông trong tương lai.

Tại Long Biên và Gia Lâm, mô hình không gian ngầm thông minh sẽ được triển khai với sự kết hợp giữa hạ tầng kỹ thuật, trung tâm dữ liệu và hệ thống điều hành đô thị hiện đại. Định hướng này cũng áp dụng cho các khu đô thị văn hóa và thể thao. Trong khi đó, các đô thị vệ tinh như Sơn Tây, Hòa Lạc, Xuân Mai hay Phú Xuyên sẽ tập trung phát triển hạ tầng ngầm phục vụ giao thông, kỹ thuật và các khu công nghệ cao.

Lộ trình triển khai được chia thành 4 giai đoạn. Từ năm 2026 đến 2035, Hà Nội tập trung hoàn thiện khung pháp lý, cơ chế quản lý và quy hoạch tổng thể cho phát triển không gian ngầm. Giai đoạn 2035-2045, thành phố đặt mục tiêu tỷ lệ xây dựng không gian ngầm tại khu vực trung tâm đạt từ 20% diện tích đất xây dựng đô thị trở lên, đồng thời tăng cường kết nối giữa các tầng không gian theo cả chiều ngang và chiều đứng.

Đến giai đoạn 2045-2065, tỷ lệ này dự kiến tăng lên 35-40%, đi cùng sự phát triển mạnh của các chức năng thương mại, dịch vụ, logistics và bãi đỗ xe ngầm quy mô lớn. Sau năm 2065, trọng tâm sẽ chuyển sang quản lý, vận hành và tối ưu hóa hệ thống bằng công nghệ số, hướng tới hình thành một "lớp đô thị thứ hai" hoàn chỉnh dưới lòng đất, được quản lý hiệu quả thông qua các nền tảng công nghệ hiện đại.

Minh Anh