Cơ hội và thách thức trong ứng dụng công nghệ vào di sản

Sự gia tăng của trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc các phương thức sáng tạo, sản xuất và tiếp cận văn hóa. Tọa đàm “Đạo đức và Sáng tạo trong kỷ nguyên AI” diễn ra tại Tòa nhà Xanh Chung của Liên Hợp Quốc ở Hà Nội, nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026, thu hút sự tham gia của các nhà hoạch định chính sách, chuyên gia công nghệ, học giả, nghệ sĩ và cộng đồng sáng tạo.

Phát biểu khai mạc Tọa đàm, Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam, ông Jonathan Baker nhận định trí tuệ nhân tạo đang định hình lại mối quan hệ giữa công chúng với nghệ thuật và di sản. UNESCO xem trí tuệ nhân tạo không chỉ là công cụ công nghệ mà còn gắn liền với các yếu tố văn hóa, đạo đức, thẩm mỹ và giá trị nhân văn. 

Với vai trò là cơ quan chuyên môn của Liên Hợp Quốc về giáo dục, khoa học, văn hóa và truyền thông, UNESCO giữ vai trò tiên phong trong việc xây dựng các chuẩn mực đạo đức toàn cầu. Năm 2021, 193 quốc gia thành viên UNESCO đã nhất trí thông qua Khuyến nghị về Đạo đức của Trí tuệ nhân tạo. Cho đến nay, đây vẫn là khuôn khổ chuẩn mực toàn cầu quan trọng nhất nhằm bảo đảm việc phát triển AI phục vụ con người, tôn trọng phẩm giá con người và đặt nền tảng trên các giá trị về quyền con người.

Theo ông Jonathan Baker, các nghệ sĩ, những người làm văn hóa và các doanh nhân sáng tạo giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong hành trình này. Họ không chỉ giúp chúng ta hiểu AI vận hành như thế nào, mà còn giúp chúng ta nhận thức được công nghệ đang làm thay đổi cách con người tưởng tượng, sáng tạo và kết nối với nhau ra sao. Góc nhìn và kinh nghiệm của nghệ sỹ, những người làm văn hóa và các doanh nhân sáng tạo là yếu tố không thể thiếu để xây dựng những hệ thống AI phản ánh đầy đủ sự phong phú và đa dạng của các nền văn hóa nhân loại. Hội thảo hôm nay chính là một minh chứng cho tinh thần đối thoại và hợp tác đó.

“AI có thể xử lý hàng tỷ điểm dữ liệu, nhưng AI không thể cảm nhận được linh hồn của một câu chuyện, cũng không thể thay thế chiều sâu của trải nghiệm con người. Chúng ta hãy cùng nhau bảo đảm rằng công nghệ luôn phục vụ văn hóa, trao quyền cho các nhà sáng tạo và góp phần làm phong phú thêm đời sống của nhân loại”, ông Jonathan Baker kêu gọi…

Trong thực tiễn bảo tồn, trí tuệ nhân tạo hỗ trợ hiệu quả quá trình số hóa và lưu trữ tài nguyên văn hóa. Cũng tại tọa đàm, ông Đặng Minh Vệ, Phó Giám đốc Bảo tàng Hà Nội cho biết đơn vị đang quản lý gần 73.000 tài liệu và hiện vật. Nếu áp dụng phương pháp thủ công, công tác kiểm kê đòi hỏi lượng nhân sự lớn trong nhiều năm, nhưng công nghệ số giúp tổng hợp các tập dữ liệu nhanh chóng và mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng toàn cầu.

Tuy nhiên, việc phát triển công nghệ tại Việt Nam cũng gặp phải không ít rào cản. Mặc dù hạ tầng kỹ thuật đạt những bước tiến đáng kể với 45 trung tâm dữ liệu, tỷ lệ phủ sóng di động đạt 99,8% dân số và hơn 10 triệu bản ghi dữ liệu mở được công bố, nền tảng dữ liệu văn hóa chất lượng cao và đội ngũ chuyên gia sâu về trí tuệ nhân tạo vẫn còn thiếu hụt.

Nguy cơ sai lệch dữ liệu và bài toán bảo vệ bản sắc

Thiếu hụt nguồn dữ liệu chuẩn hóa về văn hóa bản địa là nguyên nhân dẫn đến tình trạng sai lệch thông tin khi tạo dựng sản phẩm số. Phó Giám đốc Bảo tàng Hà Nội cho biết trên thực tế, khi Bảo tàng Hà Nội thực hiện bộ phim hoạt hình về di tích khảo cổ Vườn Chuối (xã Hoài Đức, Hà Nội), có niên đại từ 2.000 đến 4.000 năm. Khi bảo tàng ứng dụng mô hình AI thương mại của nước ngoài để sản xuất video tự động, kết quả trả về bị sai lệch hoàn toàn. Do thiếu dữ liệu nền tảng về văn hóa và di sản Việt Nam, hệ thống đã tự động gán ghép những hình ảnh, hoa văn mang đặc trưng văn hóa ngoại quốc vào video, làm biến dạng các yếu tố lịch sử và bản sắc thuần Việt của di tích.

Để giải quyết tình trạng “lai căng” văn hóa từ AI, Bảo tàng Hà Nội đã mời các họa sĩ tiến hành dập hoa văn từ các hiện vật khai quật thực tế, vẽ lại chi tiết và nạp trực tiếp làm dữ liệu đầu vào cho công nghệ số. Nhờ quy trình kiểm soát này, sản phẩm video mới đạt được độ chuẩn xác và thể hiện đúng tính “thuần Việt”.

Các chuyên gia cảnh báo việc phụ thuộc hoàn toàn vào công cụ tạo tự động mà không nắm rõ cơ chế vận hành dữ liệu dễ dẫn đến tình trạng đồng hóa, rập khuôn và làm giảm chiều sâu văn hóa. Giới nghiên cứu và các nhà quản lý đóng vai trò kiểm chứng, chắt lọc các nội dung do công nghệ tạo ra nhằm bảo vệ bản sắc dân tộc trên không gian số.

Bên cạnh đó, quá trình sáng tạo sản phẩm nghệ thuật số đòi hỏi sự tương tác liên tục của con người thông qua việc thiết lập câu lệnh, điều chỉnh tham số kỹ thuật và nạp dữ liệu gốc. Sự chủ động này là yếu tố cốt lõi để duy trì dấu ấn cá nhân và hình thành một tác phẩm hoàn chỉnh.

Khung khổ pháp lý và các trụ cột đạo đức cho trí tuệ nhân tạo

Tọa đàm cũng dành thời lượng thảo luận về cơ chế quản trị và hành lang pháp lý điều chỉnh hoạt động sáng tạo ứng dụng công nghệ. Hiện nay, lĩnh vực này chịu sự điều chỉnh trực tiếp từ Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và Luật Trí tuệ nhân tạo.

Theo quy định pháp luật, một sản phẩm chỉ được bảo hộ quyền tác giả khi có sự đóng góp sáng tạo đáng kể của con người. Người sáng tạo có nghĩa vụ lưu vết toàn bộ quá trình tương tác, thiết lập dữ liệu để minh chứng quyền sở hữu. Luật Trí tuệ nhân tạo phân loại quản lý theo ba cấp độ rủi ro, trong đó các ứng dụng trong giáo dục và dịch vụ công thuộc nhóm rủi ro cao, chịu sự giám sát chặt chẽ và bắt buộc dán nhãn minh bạch khi tương tác với con người.

Đáng chú ý, quy định về quyền bảo lưu cho phép chủ sở hữu di sản, tác phẩm nghệ thuật từ chối cung cấp dữ liệu cho việc huấn luyện các mô hình thương mại. Quy định này giúp ngăn chặn tình trạng khai thác thương mại trái phép tài sản văn hóa.

Trên cơ sở phương pháp Đánh giá mức độ sẵn sàng về đạo đức (RAM) do UNESCO phối hợp triển khai, 21 khuyến nghị ưu tiên đã được đưa ra cho Việt Nam. Các giải pháp tập trung vào hoàn thiện khung pháp lý, củng cố thể chế, phát triển nguồn nhân lực, đầu tư hạ tầng, thúc đẩy tính bao trùm và xây dựng hệ sinh thái đầu tư có trách nhiệm.

Cùng với đó, Chương V của Luật Trí tuệ nhân tạo và Nghị định 05 năm 2026 đã cụ thể hóa bốn trụ cột đạo đức gồm: an toàn và bảo vệ danh dự con người; tôn trọng quyền cá nhân; phát triển bền vững, giữ gìn giá trị truyền thống; đổi mới sáng tạo có trách nhiệm. 

Như vậy có thể thấy, sự kết hợp giữa tư duy sáng tạo của nghệ sĩ và nguyên tắc đạo đức cứng rắn, khung pháp lý minh bạch chính là bàn đạp để văn hóa Việt Nam khai thác hiệu quả sức mạnh của công nghệ số.

Hương Mi