Thế nhưng, khi chạm vào “gốc rễ” là bài toán quy hoạch và đất đai, người ta mới nhận ra: Nếu chỉ siết chặt bằng mệnh lệnh hành chính thì chưa đủ để cứu một ngành nghề sinh kế. 

 “Bức tử” môi trường và tối hậu thư từ chính quyền

Nghề sơ chế, chế biến hàu, hà từ lâu đã trở thành nguồn sống, tạo công ăn việc làm cho hàng trăm lao động tại phường Hà An (thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh). Thế nhưng, sự phát triển nóng, tự phát đã để lại một hệ lụy cay đắng: ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Mùi hôi thối, nước thải chưa qua xử lý xả thẳng ra môi trường, những bãi vỏ hàu chất cao như núi đang ngày ngày "bức tử" không gian sống của khu dân cư.

Trước thực trạng đáng báo động, chính quyền địa phương đã phát đi những thông điệp vô cùng đanh thép. Tại hội nghị quán triệt, ông Lê Mạnh Tuyến – Chủ tịch UBND phường Hà An khẳng định:

"Không vùng cấm, không ngoại lệ, kiên quyết dừng hoạt động các cơ sở chế biến, kinh doanh hàu, hà không đủ điều kiện".

Chỉ trong một thời gian ngắn, địa phương đã ra quân xử phạt 14 cơ sở vi phạm. Những con số thống kê mới nhất từ cơ quan chức năng cho thấy mức độ nghiêm trọng của vấn đề: 100% (27/27) cơ sở sơ chế đều hoạt động sai quy hoạch đất đai (nằm trên đất ở, xen kẹt trong khu dân cư); 12/27 cơ sở xả thải trực tiếp không qua lắng lọc và chỉ có vỏn vẹn 3 cơ sở có khu đóng gói riêng biệt.

Mới đây nhất, ngày 22/4/2026, UBND tỉnh Quảng Ninh cũng đã ban hành văn bản số 3545/VP.UBND-NLN1 truyền đạt chỉ đạo của Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Văn Công: Yêu cầu xử lý nghiêm, thậm chí làm rõ trách nhiệm các tổ chức, cá nhân buông lỏng quản lý, tiếp tay cho sai phạm.

Rõ ràng, việc chính quyền quyết liệt vào cuộc, dẹp bỏ ô nhiễm là hoàn toàn ĐÚNG và nhận được sự đồng thuận lớn từ dư luận.

Vướng nút thắt “gốc”: Khi cái lý đụng trần thực tế

Tuy nhiên, dư luận cũng đặt ra câu hỏi: Liệu chỉ ra quân xử phạt, ra lệnh đóng cửa theo kiểu "phong trào" thì có giải quyết triệt để được gốc rễ vấn đề?

Thực tế chứng minh, việc yêu cầu các hộ dân đầu tư hàng trăm triệu đồng xây dựng hệ thống xử lý nước thải đạt chuẩn hay bố trí mặt bằng lưu trữ vỏ hàu khép kín lúc này mới chỉ là giải quyết phần ngọn. Cái "gốc" khiến người dân có muốn làm đúng cũng không làm được lại nằm ở: Quy hoạch và nguồn gốc sử dụng đất.

Theo ông Nguyễn Minh Sơn, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Ninh, nút thắt lớn nhất hiện nay không nằm ở công nghệ xử lý chất thải mà nằm ở tính pháp lý của mặt bằng sản xuất. Do toàn bộ 27 cơ sở đều nằm trên quỹ đất ở, xen cài trong khu dân cư, không phù hợp với chức năng sản xuất kinh doanh, nên về mặt pháp lý: Không thể cấp phép môi trường hay phê duyệt hồ sơ xả thải; Không thể cấp chứng nhận đủ điều kiện Vệ sinh an toàn thực phẩm (ATTP); Không có căn cứ để người dân tự tin đổ vốn đầu tư hạ tầng đồng bộ, bài bản.

Cái khó của người dân: Họ muốn làm ăn hợp pháp, muốn bảo vệ môi trường, nhưng mảnh đất họ đang đứng lại "sai danh phận". Đóng cửa đồng nghĩa với triệt hạ sinh kế, nhưng mở cửa thì lại vi phạm pháp luật.

Quyết liệt thôi là chưa đủ, cần một "lối ra" dài hạn - Giải pháp nào cho Hà An?

Việc siết chặt quản lý, "giơ cao đánh khẽ" hay đình chỉ hoạt động các cơ sở cố tình chây bẩy là cần thiết để bảo vệ môi trường sống. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở việc CẤM và PHẠT thì chưa ĐỦ tầm nhìn của một chính quyền kiến tạo và đồng hành cùng người dân.

Nghề hàu Hà An đóng vai trò quan trọng trong chuỗi kinh tế thủy sản ven biển của tỉnh. Nếu đóng cửa đồng loạt mà không có phương án chuyển đổi hoặc bố trí không gian mới, làn sóng thất nghiệp và đứt gãy chuỗi cung ứng kinh tế sẽ là bài toán đau đầu tiếp theo.

Để giải quyết thấu đáo câu chuyện "tiến thoái lưỡng nan" này, Hà An cần những bước đi mang tính chiến lược và dài hơi hơn từ cấp thị xã đến cấp tỉnh:

- Chính quyền quyết liệt xử lý sai phạm

- Quy hoạch Khu sơ chế thủy sản tập trung (Xa khu dân cư)

- Hỗ trợ cơ chế dịch chuyển, di dời hộ sản xuất

- Phát triển bền vững: Đảm bảo Môi trường & Sinh kế

Quy hoạch đồng bộ, cách ly khu dân cư: Tỉnh Quảng Ninh và thị xã Quảng Yên cần sớm nghiên cứu, bố trí quỹ đất để hình thành Khu sơ chế, chế biến thủy sản tập trung. Nơi đây phải được đầu tư sẵn hệ thống thu gom, xử lý nước thải và bãi tập kết vỏ hàu đồng bộ.

Cơ chế hỗ trợ di dời: Thay vì dồn người dân vào thế bí, cần có chính sách hỗ trợ vay vốn, ưu đãi thuê mặt bằng tại khu tập trung để khuyến khích các hộ chủ động di dời xưởng ra khỏi lòng khu dân cư.

Kinh tế tuần hoàn từ vỏ hàu: Vỏ hàu không nên chỉ coi là rác thải gây ô nhiễm. Địa phương có thể thu hút các doanh nghiệp công nghệ để tái chế vỏ hàu thành phân bón, vật liệu xây dựng, thức ăn chăn nuôi... biến áp lực rác thải thành giá trị kinh tế.

Chiến dịch "tổng tẩy uế" môi trường tại Hà An đang bước vào giai đoạn cam go nhất. Tinh thần "không có vùng cấm" của vị Chủ tịch phường là rất đáng hoan nghênh và cần thực thi nghiêm minh. Tuy nhiên, song song với "bàn tay sắt" thượng tôn pháp luật, chính quyền cần đưa ra một "bàn tay nâng đỡ" bằng những quyết sách quy hoạch thấu tình đạt lý.

Chỉ khi giải được bài toán "gốc" về đất đai, nghề hàu Hà An mới có thể tự tin bước đi trên con đường phát triển bền vững, trả lại môi trường trong lành cho nhân dân.

Tam Hiệp