Một kiểu dáng công nghiệp (KDCN) của trạm biến áp (TBA) hợp bộ kiểu đứng có thực sự được bảo hộ? Sản phẩm của doanh nghiệp khác giống đến mức nào thì bị coi là xâm phạm? Và khi tranh chấp xảy ra, Tòa án căn cứ vào văn bằng bảo hộ, kết luận giám định hay phải trực tiếp đối chiếu từng đặc điểm tạo dáng? Bản án phúc thẩm số 07/2025/KDTM-PT của TAND cấp cao tại Hà Nội là một vụ việc đáng chú ý để nhìn rõ hơn cách Tòa án giải quyết tranh chấp quyền sở hữu công nghiệp trong thực tế.

Ngày 28/02/2025, TAND cấp cao tại Hà Nội xét xử phúc thẩm vụ án kinh doanh thương mại về “tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ” giữa nguyên đơn là Công ty cổ phần tư vấn xây dựng và dịch vụ Điện Việt (Công ty Điện Việt) và bị đơn là Công ty cổ phần đầu tư phát triển Điện Lực (EDI). Trọng tâm tranh chấp xoay quanh kiểu dáng công nghiệp “Trạm biến áp hợp bộ kiểu đứng” được bảo hộ theo Bằng độc quyền KDCN số 30252 được cấp cho Công ty Điện Việt.

Từ một văn bằng KDCN đến tranh chấp hàng chục trạm biến áp

Theo hồ sơ vụ án, Công ty Điện Việt cho rằng mình là chủ sở hữu hợp pháp của Bằng độc quyền KDCN số 30252 đối với “Trạm biến áp hợp bộ kiểu đứng”. Doanh nghiệp cho rằng phía bị đơn đã sản xuất, lắp đặt nhiều trạm biến áp có kiểu dáng xâm phạm quyền được bảo hộ và yêu cầu chấm dứt hành vi, xin lỗi, cải chính công khai, loại bỏ dấu hiệu vi phạm và bồi thường thiệt hại.

Ở giai đoạn khởi kiện, Điện Việt từng xác định số lượng trạm biến áp bị cho là xâm phạm lên tới 91 trạm và yêu cầu bồi thường hơn 3 tỷ đồng. Khoản yêu cầu này bao gồm thiệt hại liên quan đến hoạt động sản xuất, cung cấp thiết bị, tổn thất tinh thần, chi phí thuê luật sư và các chi phí khác.

Điểm đáng chú ý của vụ án là tranh chấp không chỉ dừng lại ở câu hỏi “hai sản phẩm có giống nhau hay không”, mà phát sinh hàng loạt vấn đề pháp lý: phạm vi bảo hộ thực tế của KDCN số 30252; giá trị của kết luận giám định sở hữu công nghiệp; những đặc điểm tạo dáng nào thực sự được bảo hộ; việc một số chi tiết mang tính kỹ thuật, công năng có được tính là yếu tố xác lập phạm vi độc quyền hay không; và cách xác định từng sản phẩm cụ thể có phải là sản phẩm xâm phạm.

Không phải cứ “nhìn giống” là mặc nhiên xâm phạm

Một trong những nội dung quan trọng nhất được Hội đồng xét xử phúc thẩm phân tích là bản chất của kiểu dáng công nghiệp.

Theo nhận định của Tòa, KDCN là hình dáng bên ngoài của sản phẩm được thể hiện bằng hình khối, đường nét, màu sắc hoặc sự kết hợp các yếu tố đó và phải có khả năng nhìn thấy được trong quá trình khai thác công dụng của sản phẩm. Khi đánh giá hành vi xâm phạm, không thể đơn giản dựa vào cảm giác hai sản phẩm “na ná” nhau mà phải xác định phạm vi bảo hộ của văn bằng, sau đó đối chiếu với kiểu dáng của sản phẩm bị cho là xâm phạm.

Trong vụ án này, hồ sơ thể hiện đã có các kết luận giám định của Viện Khoa học sở hữu trí tuệ liên quan đến KDCN số 30252. Tuy nhiên, quá trình tố tụng cũng phát sinh tranh luận về một số đặc điểm tạo dáng của trạm biến áp: đâu là đặc điểm tạo dáng cơ bản, đâu là yếu tố mang tính kỹ thuật hoặc vốn đã xuất hiện ở các loại trạm biến áp trước đó.

Đây chính là điểm rất quan trọng đối với doanh nghiệp khi đăng ký KDCN: văn bằng bảo hộ không có nghĩa chủ sở hữu được độc quyền tất cả chi tiết cấu thành sản phẩm. Quyền độc quyền chỉ vận hành trong phạm vi những yếu tố tạo dáng thuộc phạm vi bảo hộ hợp pháp của KDCN.

Một vụ án nhưng phải xem xét từng trạm biến áp

Bản án cũng cho thấy đặc thù của tranh chấp sở hữu công nghiệp: không thể chỉ xác định một sản phẩm “mẫu” rồi suy ra tất cả sản phẩm còn lại đều vi phạm.

Tại cấp phúc thẩm, Hội đồng xét xử phải xem xét lại các tài liệu, vi bằng và chứng cứ liên quan đến từng nhóm trạm biến áp. Một phần yêu cầu đối với nhiều trạm biến áp được đình chỉ do nguyên đơn rút yêu cầu khởi kiện; đối với phần còn lại, Tòa tiếp tục đánh giá dựa trên chứng cứ cụ thể.

Cuối cùng, bản án phúc thẩm xác định trách nhiệm đối với 26 trạm biến áp thuộc phạm vi tranh chấp còn được giải quyết. Tòa buộc phía bị đơn chấm dứt hành vi xâm phạm KDCN “Trạm biến áp hợp bộ kiểu đứng”, thực hiện việc loại bỏ dấu hiệu theo quyết định của bản án và thực hiện các nghĩa vụ dân sự tương ứng.

Chi tiết này cho thấy trong các vụ án KDCN, chứng cứ xác định sản phẩm nào, được sản xuất khi nào, lắp đặt ở đâu, có cấu tạo và hình dáng cụ thể ra sao có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Một yêu cầu khởi kiện có thể liên quan hàng chục hoặc hàng trăm sản phẩm, nhưng nghĩa vụ chứng minh vẫn phải gắn với từng đối tượng hoặc từng nhóm đối tượng có đặc điểm tương đồng đủ rõ.

Giá trị của giám định sở hữu công nghiệp: quan trọng nhưng không thay thế Tòa án

Một điểm đáng chú ý khác là vai trò của kết luận giám định sở hữu công nghiệp.

Trong thực tiễn, khi có tranh chấp KDCN, kết luận của tổ chức giám định chuyên môn thường là chứng cứ rất quan trọng để xác định dấu hiệu bị xem xét có thuộc phạm vi bảo hộ hay không. Vụ án này cũng sử dụng nhiều tài liệu và kết luận giám định của Viện Khoa học sở hữu trí tuệ.

Tuy nhiên, kết luận giám định không đồng nghĩa với bản án. Quyền đánh giá toàn bộ chứng cứ và kết luận có hay không hành vi xâm phạm cuối cùng vẫn thuộc Hội đồng xét xử.

Bản án phúc thẩm đã trực tiếp phân tích các đặc điểm tạo dáng của KDCN số 30252, đồng thời xem xét các tài liệu của Cục Sở hữu trí tuệ và những KDCN, giải pháp kỹ thuật đã tồn tại trước đó để xác định phạm vi cần được bảo hộ.

Đây là một kinh nghiệm tố tụng quan trọng: doanh nghiệp không nên xây dựng toàn bộ vụ kiện chỉ dựa vào một kết luận giám định. Muốn bảo vệ quyền thành công cần hình thành một chuỗi chứng cứ hoàn chỉnh, gồm văn bằng bảo hộ, bản mô tả và bộ ảnh KDCN, tài liệu về sản phẩm bị nghi xâm phạm, vi bằng, hồ sơ mua bán – lắp đặt, kết luận chuyên môn và chứng cứ về thiệt hại.

Có xâm phạm quyền chưa đồng nghĩa được bồi thường toàn bộ số tiền yêu cầu

Một vấn đề thường bị nhầm lẫn trong tranh chấp sở hữu trí tuệ là: chứng minh được hành vi xâm phạm không đồng nghĩa với việc Tòa án sẽ chấp nhận toàn bộ mức bồi thường mà nguyên đơn đưa ra.

Điện Việt từng yêu cầu bồi thường hơn 3 tỷ đồng. Tuy nhiên, sau khi đánh giá từng khoản thiệt hại và chứng cứ chứng minh, bản án chỉ chấp nhận một phần.

Theo phần quyết định, bị đơn phải bồi thường cho Điện Việt tổng cộng 893,36 triệu đồng, gồm 780 triệu đồng thiệt hại liên quan đến 26 trạm biến áp, 49 triệu đồng tổn thất tinh thần, 19,36 triệu đồng chi phí lập vi bằng, 5 triệu đồng chi phí giám định và 40 triệu đồng chi phí thuê luật sư. Con số này phản ánh nguyên tắc rất rõ của tố tụng dân sự: thiệt hại phải được chứng minh. Nguyên đơn có thể cho rằng hành vi xâm phạm gây thiệt hại hàng tỷ đồng, nhưng Tòa án chỉ chấp nhận những khoản có căn cứ pháp lý và chứng cứ đủ thuyết phục về mối quan hệ nhân quả giữa hành vi xâm phạm và tổn thất thực tế.

Logo EDI và ranh giới giữa xâm phạm KDCN với cạnh tranh không lành mạnh

Một nội dung khác cũng đáng lưu ý là việc sản phẩm mang logo EDI. Trong quá trình giải quyết vụ án, các bên tranh luận về việc gắn logo, dấu hiệu nhận diện doanh nghiệp trên các trạm biến áp và vấn đề cạnh tranh không lành mạnh. Tuy nhiên, Tòa án phân biệt tương đối rõ giữa xâm phạm quyền đối với KDCN và hành vi cạnh tranh không lành mạnh.

Không phải cứ một sản phẩm bị xác định xâm phạm KDCN thì đương nhiên mọi hành vi kinh doanh gắn với sản phẩm đó đều cấu thành cạnh tranh không lành mạnh. Mỗi hành vi phải được đối chiếu với điều kiện pháp lý tương ứng và phải có chứng cứ độc lập chứng minh. Bản án phúc thẩm không chấp nhận một số yêu cầu liên quan đến cạnh tranh không lành mạnh khi căn cứ chứng minh chưa đủ.

Đây là điểm doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý khi khởi kiện: không nên “gom” tất cả hành vi vào cùng một khái niệm xâm phạm sở hữu trí tuệ. Xâm phạm sáng chế, KDCN, nhãn hiệu, quyền tác giả hay cạnh tranh không lành mạnh là những chế định khác nhau và có điều kiện xác lập trách nhiệm khác nhau.

Ba bài học lớn từ vụ tranh chấp KDCN trạm biến áp

Từ vụ Công ty Điện Việt kiện Công ty EDI, có thể rút ra ba vấn đề thực tiễn đáng chú ý.

Thứ nhất, đăng ký KDCN chỉ là bước đầu. Giá trị thực sự của văn bằng nằm ở khả năng xác định rõ phạm vi bảo hộ và sử dụng văn bằng đó để bảo vệ quyền khi xảy ra tranh chấp.

Thứ hai, trong vụ kiện KDCN, chứng cứ kỹ thuật và chứng cứ về sản phẩm thực tế quyết định rất lớn đến kết quả vụ án. Vi bằng, hình ảnh, hồ sơ mua bán, tài liệu lắp đặt, kết luận giám định và bộ ảnh của văn bằng phải được liên kết với nhau. Nếu chỉ chứng minh một kiểu sản phẩm chung chung mà không xác định được từng sản phẩm vi phạm, yêu cầu khởi kiện có thể không được chấp nhận đầy đủ.

Thứ ba, bồi thường thiệt hại luôn là bài toán khó nhất. Doanh nghiệp có thể thắng ở phần xác định hành vi xâm phạm nhưng vẫn chỉ được bồi thường một phần rất nhỏ so với số tiền yêu cầu nếu không chứng minh được thiệt hại thực tế.

Từ bản án đến chiến lược bảo vệ tài sản trí tuệ của doanh nghiệp

Trong nền kinh tế mà thiết kế sản phẩm ngày càng trở thành lợi thế cạnh tranh, KDCN không còn là một thủ tục đăng ký mang tính hình thức. Với nhiều doanh nghiệp sản xuất, kiểu dáng của sản phẩm có thể là tài sản tạo ra lợi thế thương mại đáng kể.

Nhưng vụ tranh chấp KDCN “Trạm biến áp hợp bộ kiểu đứng” cũng cho thấy một thực tế: có văn bằng chưa chắc đã dễ thắng kiện; thắng kiện về hành vi xâm phạm cũng chưa chắc được bồi thường như kỳ vọng.

Do đó, ngay từ thời điểm nghiên cứu và phát triển sản phẩm, doanh nghiệp cần lưu giữ hồ sơ thiết kế, bản vẽ, quá trình hình thành kiểu dáng; đăng ký quyền càng sớm càng tốt; xác định chính xác những đặc điểm tạo dáng cần bảo hộ; đồng thời thiết lập cơ chế thu thập chứng cứ khi phát hiện sản phẩm có dấu hiệu xâm phạm.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp chuẩn bị sản xuất một sản phẩm có kiểu dáng gần với sản phẩm đã tồn tại trên thị trường cũng cần tiến hành tra cứu quyền sở hữu công nghiệp trước khi đầu tư sản xuất hàng loạt. Chi phí cho một cuộc tra cứu và đánh giá khả năng xâm phạm thường nhỏ hơn rất nhiều so với chi phí của một vụ kiện kéo dài nhiều năm, chưa kể nguy cơ phải thu hồi sản phẩm, cải chính công khai và bồi thường thiệt hại.

Vụ Công ty Điện Việt kiện Công ty EDI vì vậy không chỉ là câu chuyện tranh chấp một kiểu dáng trạm biến áp. Đây còn là một ví dụ điển hình cho thấy khi tài sản trí tuệ bước từ “văn bằng trên giấy” vào hoạt động kinh doanh, ranh giới giữa quyền độc quyền hợp pháp và quyền tự do cạnh tranh của doanh nghiệp chỉ có thể được xác định bằng chứng cứ, phạm vi bảo hộ và sự đối chiếu rất cụ thể đối với từng sản phẩm.

Minh Sơn