Không chỉ là câu chuyện của những sản phẩm được xếp hạng sao

Ngày 28/9, tại phường Quy Nhơn, Chi cục Quản lý thị trường tỉnh Gia Lai tổ chức hội nghị tuyên truyền, phổ biến pháp luật trong hoạt động sản xuất, kinh doanh sản phẩm OCOP gắn với phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn. Hội nghị có sự tham gia của 150 chủ thể OCOP khu vực phía Đông tỉnh.

Các nội dung được phổ biến tập trung vào tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, chất lượng hàng hóa, ghi nhãn, nguồn gốc xuất xứ, truy xuất nguồn gốc, mã số, mã vạch, hồ sơ pháp lý, hóa đơn chứng từ, quyền sở hữu trí tuệ, quảng cáo và trách nhiệm bảo vệ người tiêu dùng.

Theo thông tin tại hội nghị, Gia Lai hiện có hơn 1.000 sản phẩm OCOP từ 3 đến 5 sao còn hiệu lực.

Con số ấy cho thấy một nền sản xuất địa phương đã hình thành với quy mô đáng kể. Nhưng khi số lượng sản phẩm ngày càng tăng, câu hỏi quan trọng hơn không còn là Gia Lai có bao nhiêu sản phẩm OCOP, mà là những sản phẩm ấy sẽ tạo ra giá trị gì cho nền kinh tế địa phương trong một thị trường ngày càng coi trọng thương hiệu, dữ liệu, công nghệ và niềm tin.

Bởi phía sau mỗi sản phẩm OCOP không chỉ có nguyên liệu, mà có đất đai, khí hậu và tài nguyên bản địa; có kinh nghiệm của người sản xuất; có tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ; có câu chuyện văn hóa; có tên gọi, bao bì, hình ảnh nhận diện; có quy trình sản xuất; có bí quyết; có dữ liệu về nguồn gốc và chất lượng. Và trên hết, có một giá trị vô hình được hình thành trong tâm trí người tiêu dùng.

Đó chính là nơi câu chuyện OCOP gặp sở hữu trí tuệ.

Từ sản phẩm địa phương đến một tài sản có khả năng tạo giá trị

Một sản phẩm có thể được làm ra trong một ngày, nhưng một thương hiệu có thể cần nhiều năm để hình thành. Một bao bì có thể được thiết kế trong vài tuần, nhưng uy tín gắn với bao bì ấy có thể được tích lũy qua hàng nghìn lần người tiêu dùng lựa chọn. Một sản phẩm có thể được bán đi, nhưng tài sản trí tuệ được tạo dựng đúng cách có thể tiếp tục sinh giá trị trong nhiều năm. Đó là sự khác biệt giữa giá trị hữu hình và giá trị vô hình.

Với OCOP, sự khác biệt này càng đáng được nhìn nhận đầy đủ.

Bởi mục tiêu cuối cùng của một sản phẩm đặc trưng địa phương không chỉ là được công nhận, được trưng bày hay được đưa lên kệ. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng biến lợi thế bản địa thành thương hiệu có sức sống trên thị trường.

Trao đổi với phóng viên sohuutritue.net.vn, ông Lê Hồng Hà, Chi cục trưởng Chi cục Quản lý thị trường tỉnh Gia Lai, cho biết chương trình OCOP tại địa phương đã phát triển mạnh với hơn 1.000 sản phẩm được công nhận từ 3 sao đến 5 sao.

Theo ông Lê Hồng Hà, mỗi sản phẩm OCOP không chỉ là một hàng hóa thông thường mà còn kết tinh bản sắc văn hóa, tài nguyên bản địa và tâm huyết của người dân, doanh nghiệp.

Từ góc nhìn quản lý thị trường, việc được công nhận OCOP mới là bước khởi đầu. Điều quan trọng hơn là chủ thể phải duy trì chất lượng, giữ vững thương hiệu và tuân thủ pháp luật trong suốt quá trình sản xuất, kinh doanh.

Thực tế kiểm tra cũng cho thấy một số cơ sở vẫn còn lúng túng trong thực hiện quy định về nhãn hàng hóa, ghi thiếu nội dung bắt buộc, chưa cập nhật đầy đủ yêu cầu về mã QR và truy xuất nguồn gốc.

Đáng chú ý, có trường hợp tự ý gắn nhãn OCOP cho sản phẩm chưa được công nhận, sử dụng nhãn không đúng quy định hoặc sản phẩm đã hết thời hạn chứng nhận nhưng vẫn lưu hành nhãn cũ.

Những vấn đề ấy cho thấy một thực tế cần được nhìn nhận thẳng thắn: giá trị của OCOP không thể chỉ nằm trên tấm giấy chứng nhận. Giá trị phải được bảo vệ trong từng sản phẩm, từng bao bì, từng thông tin công bố và từng giao dịch với người tiêu dùng.

Khi “ngôi sao” OCOP phải được bảo vệ bằng pháp luật

Một dấu hiệu OCOP được người tiêu dùng nhận biết không đơn thuần là một hình ảnh trên bao bì. Đằng sau dấu hiệu ấy là một quá trình đánh giá, công nhận và những yêu cầu về chất lượng mà sản phẩm phải đáp ứng.

Bởi vậy, việc sử dụng dấu hiệu OCOP không đúng quy định có thể làm phát sinh nguy cơ nhầm lẫn trên thị trường, đồng thời ảnh hưởng đến những chủ thể đã đầu tư nghiêm túc để xây dựng sản phẩm.

Ở đây, sở hữu trí tuệ không phải một khái niệm xa rời hoạt động sản xuất. Nó hiện diện ngay trên tên sản phẩm, trong nhãn hiệu, trong thiết kế bao bì, trong dấu hiệu nhận diện, trong bí quyết sản xuất, trong những giá trị đặc trưng mà chủ thể tạo dựng và đưa ra thị trường.

Một khi những giá trị đó được nhận diện và bảo hộ phù hợp, chúng có thể trở thành tài sản của doanh nghiệp, hợp tác xã và cộng đồng.

Ngược lại, khi tài sản vô hình không được nhận diện, không được quản trị và không được bảo vệ, quá trình đầu tư vào thương hiệu có thể đối diện với nguy cơ bị sao chép, giả mạo hoặc khai thác trái phép.

Vì vậy, bảo vệ sở hữu trí tuệ cho sản phẩm OCOP không nên được đặt ở phần cuối của chuỗi sản xuất.

Nó cần bắt đầu ngay từ khi chủ thể lựa chọn tên sản phẩm, xây dựng thương hiệu, thiết kế bao bì, chuẩn hóa quy trình và xác lập câu chuyện thương hiệu. Đó là cách chuyển từ tư duy “làm ra sản phẩm” sang tư duy “kiến tạo tài sản”.

Dữ liệu truy xuất không chỉ để kiểm tra mà để tạo niềm tin

Trong số những nội dung được đặt ra tại hội nghị, truy xuất nguồn gốc, mã số, mã vạch và ghi nhãn hàng hóa có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh thị trường đang chuyển nhanh sang môi trường số. Một mã QR trên bao bì tự thân không tạo ra niềm tin. Niềm tin nằm trong dữ liệu mà mã QR dẫn tới. Nếu dữ liệu có thể xác thực, người tiêu dùng có thể biết sản phẩm đến từ đâu, được sản xuất như thế nào và những thông tin nào đã được công bố. Nếu dữ liệu thiếu chính xác, thiếu cập nhật hoặc chỉ mang tính hình thức, công nghệ không những không tạo thêm giá trị mà còn có thể làm suy giảm niềm tin.

Đây là điểm mà chuyển đổi số cần được hiểu sâu hơn. Chuyển đổi số của OCOP không chỉ là đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử. Không chỉ là mở một trang bán hàng. Cũng không chỉ là in một mã QR lên bao bì.

Chuyển đổi số thực chất phải là quá trình đưa dữ liệu vào quản trị sản phẩm, từ nguyên liệu, sản xuất, kiểm soát chất lượng, hồ sơ pháp lý, lưu thông hàng hóa đến tương tác với người tiêu dùng.

Khi dữ liệu được chuẩn hóa, sản phẩm có thêm một lớp giá trị mới. Đó là khả năng được xác thực. Đó cũng là nền tảng để cơ quan quản lý nâng cao hiệu quả giám sát thị trường và để chủ thể sản xuất từng bước hình thành phương thức quản trị hiện đại.

Thương hiệu OCOP trong cuộc cạnh tranh của thời đại số

Thị trường của sản phẩm OCOP đang không còn giới hạn trong không gian cửa hàng truyền thống. Một sản phẩm địa phương hôm nay có thể được giới thiệu trên mạng xã hội, bán qua thương mại điện tử và tiếp cận người tiêu dùng ở một địa phương khác chỉ bằng một thiết bị di động. Cơ hội mở rộng thị trường vì thế lớn hơn. Nhưng rủi ro cũng lớn hơn.

Theo nội dung được nêu tại hội nghị, một số trường hợp còn quảng cáo quá mức công dụng sản phẩm trên mạng xã hội và các nền tảng thương mại điện tử. Có trường hợp quảng bá dược liệu theo hướng như thuốc chữa bệnh hoặc sử dụng những thông điệp như “xanh”, “hữu cơ” nhưng chưa có hồ sơ chứng minh.

Trong môi trường số, một thông tin thiếu căn cứ có thể được lan truyền với tốc độ rất nhanh. Khi đó, vấn đề không chỉ là quảng cáo. Đó là vấn đề về tính trung thực của thông tin, quyền được biết của người tiêu dùng và uy tín của chính thương hiệu. Một thương hiệu mạnh không thể được xây dựng chỉ bằng hình ảnh đẹp.

Thương hiệu mạnh phải được xây dựng bằng chất lượng thật, thông tin thật và năng lực chịu trách nhiệm với những gì mình công bố. Đây cũng là nơi pháp luật trở thành một phần của năng lực cạnh tranh.

Tuân thủ pháp luật không phải là điểm dừng của kinh doanh

Từ góc độ quản lý thị trường, tuyên truyền pháp luật có ý nghĩa trước hết ở khả năng phòng ngừa.

Nếu chủ thể hiểu đúng quy định về nhãn hàng hóa, biết cách xây dựng hồ sơ, hiểu yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, nhận diện được nguy cơ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ và biết giới hạn của quảng cáo, những sai sót có thể được ngăn chặn trước khi trở thành vi phạm.

Trao đổi với phóng viên sohuutritue.net.vn, ông Lê Hồng Hà cho rằng công tác quản lý cần lấy phòng ngừa, tuyên truyền và hướng dẫn làm trọng tâm, giúp các cơ sở nhận diện và khắc phục sai sót ngay từ đầu. Với những trường hợp cố tình gian dối, gian lận thương mại và vi phạm pháp luật, lực lượng chức năng sẽ xử lý nghiêm nhằm bảo vệ người tiêu dùng và các chủ thể sản xuất, kinh doanh chân chính.

Đây là một cách tiếp cận có ý nghĩa đối với hệ sinh thái OCOP. Bởi hỗ trợ chủ thể không đồng nghĩa với hạ thấp chuẩn mực.

Ngược lại, chuẩn mực càng rõ, thông tin càng minh bạch và cơ chế bảo vệ quyền càng hiệu quả thì những chủ thể đầu tư nghiêm túc càng có điều kiện cạnh tranh bằng chất lượng và giá trị thật.

Một thị trường lành mạnh không phải là thị trường không có cạnh tranh. Đó là thị trường trong đó cạnh tranh diễn ra trên nền tảng tương đối công bằng và những giá trị được tạo dựng bằng đầu tư, sáng tạo và chất lượng được pháp luật bảo vệ.

Đổi mới sáng tạo nằm ngay trong những giá trị bản địa

Điểm đáng chú ý khác tại hội nghị là việc gắn sản phẩm OCOP với kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn. Tiết kiệm nguyên liệu, năng lượng và nước. Giảm chất thải. Tái sử dụng và tái chế bao bì. Tận dụng phụ phẩm. Đó không chỉ là những yêu cầu về môi trường. Đó còn có thể là không gian để đổi mới sáng tạo xuất hiện.

Một chủ thể tận dụng phụ phẩm để tạo ra sản phẩm mới đang tạo thêm giá trị từ nguồn lực cũ. Một cơ sở thay đổi vật liệu bao bì để giảm chất thải đang đổi mới phương thức sản xuất. Một doanh nghiệp số hóa dữ liệu để kiểm soát toàn bộ hành trình sản phẩm đang đổi mới phương thức quản trị. Một hợp tác xã xây dựng được thương hiệu dựa trên câu chuyện về vùng nguyên liệu, tri thức bản địa và chất lượng sản phẩm đang đổi mới cách thức tạo dựng giá trị trên thị trường.

Đổi mới sáng tạo vì thế không nhất thiết phải bắt đầu từ những phòng thí nghiệm lớn. Nó có thể bắt đầu từ chính một sản phẩm được làm ra ở một vùng đất cụ thể.

Điều quan trọng là phải biết nhận diện, bảo vệ và thương mại hóa giá trị mới được tạo ra. Đó chính là điểm gặp nhau giữa đổi mới sáng tạo và sở hữu trí tuệ. Từ tài nguyên bản địa đến tài sản trí tuệ

Gia Lai có tài nguyên bản địa phong phú. Nhưng tài nguyên tự nhiên chỉ là điểm xuất phát. Giá trị kinh tế lớn hơn được tạo ra khi con người biết tổ chức, chuẩn hóa, sáng tạo, bảo vệ và thương mại hóa những giá trị ấy.

Một nguyên liệu bản địa có thể trở thành một sản phẩm. Một sản phẩm có thể trở thành thương hiệu. Một thương hiệu có thể trở thành tài sản trí tuệ. Một tài sản trí tuệ được quản trị tốt có thể tạo ra giá trị vượt xa giá trị của một đơn vị hàng hóa.

Đó là con đường mà nhiều sản phẩm OCOP cần hướng tới. Không phải chỉ bán được nhiều hơn. Mà phải tạo ra giá trị cao hơn. Không phải chỉ có mặt ở nhiều nơi hơn. Mà phải được nhận diện bằng một thương hiệu đáng tin cậy.

Không phải chỉ số hóa hoạt động bán hàng. Mà phải xây dựng được một hệ thống dữ liệu đủ minh bạch để chứng minh giá trị sản phẩm.

Không phải chỉ chống hàng giả sau khi vi phạm xảy ra. Mà phải chủ động xây dựng cơ chế bảo vệ tài sản trí tuệ ngay từ khi sản phẩm hình thành.

Một hệ sinh thái OCOP cần được xây dựng trên niềm tin

Ngày 28/9, 150 chủ thể OCOP tham gia hội nghị và thực hiện cam kết chấp hành pháp luật trong sản xuất, kinh doanh. Nhưng một bản cam kết chỉ thực sự có ý nghĩa khi trở thành hành động trong quá trình vận hành doanh nghiệp. Đó là việc lưu giữ đầy đủ hồ sơ. Là kiểm soát chất lượng. Là minh bạch nguồn gốc. Là sử dụng đúng nhãn và dấu hiệu. Là tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ. Là công bố đúng những gì sản phẩm có. Là không biến quảng cáo thành công cụ thổi phồng giá trị. Là chủ động ứng dụng công nghệ để nâng cao khả năng kiểm soát.

Và trên hết là coi niềm tin của người tiêu dùng như một tài sản cần được bảo vệ.

Với cơ quan quản lý, đó là quá trình đồng hành, hướng dẫn, kiểm tra và xử lý vi phạm trên cơ sở pháp luật.

Với chủ thể OCOP, đó là quá trình nâng cấp tư duy từ sản xuất sang quản trị giá trị.

Với người tiêu dùng, đó là quyền được tiếp cận những thông tin trung thực và có khả năng kiểm chứng.

Còn với thị trường, đó là nền tảng để cạnh tranh bằng chất lượng, sáng tạo và uy tín thay vì bằng những lợi thế không lành mạnh.

OCOP cần một bước chuyển từ lượng sang giá trị

Hơn 1.000 sản phẩm OCOP từ 3 đến 5 sao còn hiệu lực là một nền tảng đáng kể để Gia Lai tiếp tục phát triển thương hiệu sản phẩm địa phương. Nhưng chặng đường phía trước không chỉ là có thêm bao nhiêu sản phẩm. Điều quan trọng hơn là có bao nhiêu sản phẩm đủ sức trở thành thương hiệu. Có bao nhiêu thương hiệu được bảo vệ bằng tài sản trí tuệ. Có bao nhiêu chủ thể quản trị được dữ liệu. Có bao nhiêu sản phẩm tạo ra những mô hình đổi mới sáng tạo thực chất. Và có bao nhiêu giá trị bản địa được chuyển hóa thành giá trị kinh tế bền vững. Đó là bước chuyển từ tư duy phát triển sản phẩm sang tư duy kiến tạo tài sản.

Từ “sao” sang giá trị. Từ hàng hóa sang thương hiệu. Từ thương hiệu sang tài sản trí tuệ. Từ dữ liệu sang niềm tin. Từ đổi mới sáng tạo sang năng lực cạnh tranh. Và từ năng lực của từng chủ thể đến sức mạnh của thương hiệu địa phương.

Ở tầng sâu hơn, câu chuyện OCOP của Gia Lai vì thế không chỉ là câu chuyện của một chương trình phát triển sản phẩm. Đó là câu chuyện về cách một địa phương nhìn nhận những giá trị vô hình của mình.

Khi một vùng đất biết bảo vệ tri thức của mình, bảo vệ thương hiệu của mình, số hóa dữ liệu của mình và biến những giá trị bản địa thành tài sản có khả năng tạo ra giá trị mới, khi đó quá trình phát triển không còn dừng ở việc khai thác những gì sẵn có.

Đó là quá trình kiến tạo tương lai bằng chính tài sản trí tuệ của địa phương. Và trong hành trình ấy, pháp luật không chỉ là hàng rào ngăn ngừa vi phạm.

Pháp luật còn là nền móng để niềm tin được xác lập, sáng tạo được bảo vệ, thương hiệu được phát triển và những chủ thể làm ăn chân chính có thêm không gian để lớn lên.

Là cơ quan báo chí chuyên ngành về sở hữu trí tuệ và sáng tạo, Tạp chí Sở hữu trí tuệ và Sáng tạo ghi nhận, biểu dương và tích cực tuyên truyền những nỗ lực của Chi cục Quản lý thị trường tỉnh Gia Lai trong công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, nâng cao giá trị thương hiệu sản phẩm OCOP và xây dựng môi trường sản xuất, kinh doanh minh bạch, lành mạnh.

        Tâm Lê