Ranh giới giữa việc phục vụ giải trí cho người hâm mộ và hành vi xâm phạm bản quyền thương mại của giải đấu hiện trở nên vô cùng mong manh, đặt các hộ kinh doanh trước nguy cơ bị xử phạt nặng nặng nề. Để định hình rõ bản chất của vấn đề này, PV Tạp chí Sở hữu Trí tuệ và Sáng tạo đã có cuộc trao đổi chuyên sâu với Thạc sĩ - Luật sư Nguyễn Văn Trung, thuộc Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội.

Không gian thương mại và bản chất của hành vi "xem chung"

Theo phân tích của Luật sư Nguyễn Văn Trung, nền tảng pháp lý hiện hành tại Việt Nam — bao gồm Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, bổ sung mới nhất năm 2025 — đã xác định rất rõ ràng: Chương trình phát sóng World Cup là đối tượng quyền liên quan đến quyền tác giả, cụ thể là “chương trình phát sóng, tín hiệu vệ tinh mang chương trình được mã hóa”. Quyền liên quan phát sinh ngay khi chương trình phát sóng được thực hiện, không cần đăng ký.

Lâu nay, nhiều chủ cơ sở kinh doanh vẫn lầm tưởng rằng việc bật tivi cho khách xem là hành vi dân sự bình thường. Tuy nhiên, Luật sư Trung nhấn mạnh rằng hành vi truyền tải chương trình phát sóng đến công chúng là một hành vi thuộc quyền của tổ chức phát sóng theo quy định tại Khoản 1 Điều 31 Luật SHTT và phải được sự cho phép của chủ sở hữu quyền bằng việc trả tiền bản quyền hoặc các quyền lợi vật chất khác.

Khi một quán cà phê bật TV cho khách xem World Cup trong không gian kinh doanh, về mặt pháp lý đây là hành vi truyền tải chương trình phát sóng đến công chúng trong không gian kinh doanh thương mại, khác hoàn toàn với việc một cá nhân đăng ký tài khoản phát sóng của VTV để xem tại nhà.

Cụ thể, bản chất của các tụ điểm này là không gian công cộng có thu phí gián tiếp thông qua dịch vụ ăn uống. Việc trình chiếu các trận đấu đỉnh cao chính là công cụ thu hút khách hàng, trực tiếp mang lại giá trị kinh tế cho quán. Do đó, hành vi này có thể bị cấu thành lỗi khai thác chương trình phát sóng cho mục đích thương mại vượt quá phạm vi sử dụng dân sự thông thường, hoặc cố ý thu và tiếp tục phân phối tín hiệu vệ tinh mang chương trình được mã hóa khi chưa được phép của đơn vị phân phối hợp pháp.

Sự nghiêm khắc của pháp luật được thể hiện rõ qua các chế tài hành chính tại Nghị định 341/2025/NĐ-CP. Trong lĩnh vực quyền tác giả và quyền liên quan, mức phạt tiền tối đa đối với một cá nhân hoặc hộ kinh doanh vi phạm là 250 triệu đồng. Đối với các tổ chức hoặc doanh nghiệp, mức phạt này tăng lên gấp đôi, chạm trần 500 triệu đồng cho cùng một hành vi vi phạm.

Phân cấp quy mô và nguy cơ hình sự hóa

Thực tiễn thị trường cho thấy sự chuyển dịch từ chiếc tivi truyền thống sang các đại tiệc bóng đá màn hình LED ngoài trời đang đẩy tính chất vi phạm đi xa hơn. Luật sư Nguyễn Văn Trung cho rằng cần phân định rõ hai cấp độ để thấy được ranh giới của quy mô kinh doanh.

Ở cấp độ thứ nhất, khi các quán chỉ đơn thuần sử dụng gói thuê bao truyền hình trả tiền hợp lệ của các nhà đài để bật cho khách xem, hành vi này về hình thức vẫn cần giấy phép trình chiếu thương mại do các gói cá nhân chỉ cấp phép cho mục đích phi thương mại. Mặc dù vậy, do tính chất thụ động và quy mô nhỏ, mức độ vi phạm và khả năng bị xử lý trên thực tế thường ở mức thấp hơn.

Ngược lại, ở cấp độ thứ hai, khi các cơ sở kinh doanh tiến hành thuê màn hình LED cỡ lớn, tổ chức sự kiện xem bóng đá có sự đồng hành của các thương hiệu tài trợ, câu chuyện pháp lý đã chuyển sang một bước ngoặt hoàn toàn khác. Nếu thương hiệu tài trợ không được FIFA hoặc VTV cấp phép, việc sử dụng giải đấu để khai thác thương mại, tạo ấn tượng sai lệch rằng cơ sở có liên kết chính thức với FIFA sẽ cấu thành hành vi liên kết thương mại trái phép. Bên cạnh đó, việc tự ý sử dụng logo, linh vật, hình ảnh độc quyền của World Cup trong trang trí sự kiện còn vi phạm nghiêm trọng các quy định về quảng cáo và bảo hộ nhãn hiệu.

Đặc biệt, rủi ro lớn nhất nằm ở khả năng bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu sự kiện được tổ chức quy mô lớn, có hành vi phát lại trái phép trên quy mô thương mại, livestream quy mô lớn, hoặc khai thác thương mại trái phép gây thiệt hại đáng kể, có yếu tố thu lợi bất chính vượt ngưỡng, theo quy định tại Khoản 1 Điều 225 Bộ luật Hình sự 2015.

“1. Người nào không được phép của chủ thể quyền tác giả, quyền liên quan mà cố ý thực hiện một trong các hành vi sau đây, xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan đang được bảo hộ tại Việt Nam với quy mô thương mại hoặc thu lợi bất chính từ 50.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng hoặc gây thiệt hại cho chủ thể quyền tác giả, quyền liên quan từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng hoặc hàng hóa vi phạm trị giá từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng, thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 300.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm:

a) Sao chép tác phẩm, bản ghi âm, bản ghi hình;

b) Phân phối đến công chúng bản sao tác phẩm, bản sao bản ghi âm, bản sao bản ghi hình.”;

Từ chiếc bẫy "Livestream tự phát" đến bài học ngắt sóng quốc gia

Một trong những bài toán hóc búa nhất hiện nay là trách nhiệm của chủ quán khi khách hàng sử dụng thiết bị cá nhân để livestream trận đấu ngay tại quán. Luật sư Trung thẳng thắn chia sẻ rằng Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam chưa quy định rõ ràng về "trách nhiệm thứ cấp" hay "trách nhiệm do thiếu kiểm soát" giống như các quốc gia Âu Mỹ. Tuy nhiên, cơ quan chức năng vẫn có thể quy trách nhiệm gián tiếp nếu chứng minh được chủ cơ sở biết hành vi vi phạm đang diễn ra, có khả năng ngăn chặn nhưng cố tình để mặc, hoặc ngầm sử dụng hoạt động livestream đó như một công cụ quảng bá để hưởng lợi ích gián tiếp.

Để tự tạo hành lang an toàn pháp lý trước thềm World Cup 2026™, các hộ kinh doanh cá thể cần từ bỏ tư duy "tiêu dùng lậu". Lời khuyên từ chuyên gia là các cơ sở chỉ được phép sử dụng nguồn phát sóng hợp pháp từ VTV, tuyệt đối nói không với các ứng dụng lậu hay các trang web phát lậu tràn lan trên internet. Đồng thời, các quán cần chủ động liên hệ với đơn vị nắm bản quyền để có hướng dẫn hoặc xin cấp phép trình chiếu công cộng.

Trong khâu quản lý mặt bằng, việc dán thông báo nghiêm cấm khách hàng quay phim, livestream trận đấu lên mạng xã hội và nhắc nhở thường xuyên là việc làm tối quan trọng. Đây không chỉ là nghĩa vụ đối với nhà đài mà còn là bằng chứng pháp lý đắt giá chứng minh chủ cơ sở đã nỗ lực kiểm soát vi phạm, từ đó được xem xét miễn trừ hoặc giảm nhẹ trách nhiệm nếu có tranh chấp xảy ra. Ngoài ra, việc tuyệt đối không đưa các tài sản trí tuệ thuộc quyền sở hữu của FIFA (bao gồm và không giới hạn: các nhãn hiệu chữ và tên gọi thương mại, biểu tượng/logo chính thức, linh vật, cúp vàng, khẩu hiệu giải đấu, áp phích, kiểu dáng bóng thi đấu và các đoạn phim/hình ảnh bản quyền thuộc giải đấu) vào các ấn phẩm quảng cáo, vật phẩm trang trí, dụng cụ sử dụng của quán là nguyên tắc bắt buộc để đảm bảo tuân thủ quy định pháp luật và tránh các rủi ro pháp lý về xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Nhìn rộng hơn, hành vi vi phạm bản quyền không còn là câu chuyện riêng lẻ của các quán cafe, nhà hàng mà là rủi ro của cả một quốc gia. FIFA sở hữu quy trình giám sát tín hiệu vô cùng nghiêm ngặt bằng công nghệ cao. Nếu tình trạng tràn lậu tín hiệu diễn ra không kiểm soát, VTV có thể bị ngắt sóng ngay khi giải đấu đang diễn ra và chịu những khoản phạt bồi thường hợp đồng khổng lồ.

Lịch sử bóng đá Việt Nam từng chứng kiến tiền lệ vào năm 2017, khi đối tác quốc tế quyết định ngắt toàn bộ tín hiệu Champions League trên lãnh thổ Việt Nam ngay trước thềm trận bán kết vì tình trạng "ăn cắp" bản quyền công cộng diễn ra quá khốc liệt. Nếu kịch bản này lặp lại với World Cup 2026™, tổn hại lớn nhất không chỉ là việc người hâm mộ mất quyền xem bóng đá, mà là uy tín của Việt Nam sẽ bị hạ thấp trên thị trường bản quyền quốc tế, khiến chi phí mua bản quyền các sự kiện trong tương lai bị đẩy lên rất cao, thậm chí bị từ chối đàm phán.

Tín hiệu xanh từ sự chuyển dịch kinh tế bản quyền

Bất chấp những thách thức trong công tác kiểm tra, thanh tra của các cơ quan quản lý thị trường — do lực lượng mỏng và các trận đấu thường diễn ra vào khung giờ đêm muộn — Luật sư Nguyễn Văn Trung vẫn bày tỏ cái nhìn lạc quan về xu hướng thượng tôn pháp luật tại Việt Nam.

Thị trường đang chứng kiến một cuộc đại di cư văn minh trong tư duy của người tiêu dùng, từ thói quen tìm kiếm các nguồn "xem chùa" sang việc sẵn sàng trả phí để thụ hưởng dịch vụ chất lượng cao. Sự tăng trưởng mạnh mẽ của các nền tảng giải trí và thể thao trực tuyến có bản quyền trong vài năm trở lại đây là minh chứng rõ nét. Người xem hiện đại hiểu rằng họ chi trả không chỉ để mua hình ảnh mượt mà, không giật lag, mà còn là mua sự an toàn pháp lý và tẩy chay các nội dung rác, các quảng cáo cá độ, cờ bạc bất hợp pháp thường đi kèm với các trang web lậu.

Sự thượng tôn bản quyền, theo đúc kết của Luật sư Trung, chính là tấm hộ chiếu ngoại giao phản ánh độ trưởng thành của nền kinh tế và tính chuyên nghiệp của môi trường kinh doanh Việt Nam khi bước ra thế giới. Việc xã hội và các hộ kinh doanh cùng chung tay bảo vệ hệ sinh thái phát sóng hợp pháp sẽ tạo dựng niềm tin vững chắc cho các tập đoàn truyền thông lớn. Đó chính là bệ phóng chiến lược nâng cao vị thế đàm phán quốc gia, giúp Việt Nam tự tin mang các sự kiện văn hóa, thể thao và nội dung số quy mô toàn cầu về phục vụ công chúng trong tương lai.

Thông tin liên hệ: 

Thạc sĩ - Luật sư. Nguyễn Văn Trung - Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội

Email: [email protected]

Hương Mi