Nỗi khát khao được thuộc về

Tuổi thơ của chị Bùi Thị Linh (39 tuổi, phường Hòa Bình, tỉnh Phú Thọ) gắn với quãng thời gian rời quê từ năm sáu tuổi, sống nhờ nhà người quen và không nói được tiếng phổ thông. Suốt ba năm đầu, chị gần như chỉ sinh hoạt một mình, thiếu cả ngôn ngữ lẫn điểm tựa văn hóa để hòa nhập. Trải nghiệm này khiến chị luôn mang trong mình cảm giác thiếu một chỗ dựa tinh thần giữa cộng đồng. Từ nhu cầu tìm lại điểm tựa bản sắc cho chính mình, chị bắt đầu chú ý sâu hơn tới trang phục và hoa văn Mường - những thứ mà bà và mẹ chị từng sử dụng nhưng đã dần vắng bóng trong đời sống hiện đại.

Năm 2022, chị quyết định thành lập Công ty Trách nhiệm Hữu hạn Thương mại Dịch vụ Bông Klăng như một cách hệ thống hóa công việc bảo tồn. Việc lập công ty không nhằm mục đích kinh doanh, mà để có tư cách pháp lý khi làm việc với trường học, cơ quan văn hóa và cộng đồng Mường. Đây cũng là mô hình giúp chị có điều kiện tập hợp tài liệu, chuẩn hóa các mẫu trang phục và triển khai hoạt động truyền dạy một cách bài bản, thay vì thực hiện rời rạc như trước.

Chị Linh chia sẻ: “Trang phục truyền thống là dấu hiệu nhận dạng cộng đồng. Nếu không giữ đúng nguyên bản, rất khó để thế hệ sau biết mình thuộc về đâu”. Quan điểm này trở thành động lực khiến chị kiên trì theo đuổi công việc, dù không có lợi nhuận và tốn nhiều thời gian, công sức.

Những trăn trở không tên

Trong quá trình vận hành Bông Klăng, chị Linh phải đối diện với nhiều thách thức xuất phát từ chính môi trường tiếp nhận văn hóa Mường. Theo chị, khó khăn không nằm ở kỹ thuật hay công cụ phục dựng mà ở nhận thức của người sử dụng. Điều này khiến bản sắc vốn đã ít ỏi càng dễ bị mờ nhạt. Ngoài ra, bài toán kinh tế cũng là vấn đề khiến chị trăn trở: “Có những bộ trang phục mà nhờ nghệ nhân phải dệt hàng năm trời mới xong. Nhưng sau này, khi những chương trình có ngân sách nhà nước cấp không còn đủ để mà mình trả cho những cái nghệ nhân người ta làm thủ công nữa thì tôi đành phải tìm những cái máy dệt công nghiệp, họ dệt theo họa tiết của người Mường cổ”.

Nhưng, điều khiến chị trăn trở nhất chính là môi trường giáo dục chưa tạo được nhận thức sâu sắc cho học sinh. Trong khi nhà trường chú trọng dạy kiến thức và kỹ năng sống, thì yếu tố nền tảng như trang phục, họa tiết, nghi lễ và nghệ thuật Mường lại chưa được quan tâm đúng mức. “Cái cơ bản nhất là nhận diện ban đầu về trang phục thì các thầy cô lại không lưu tâm nhiều”, chị cho biết.

Lặng lẽ và khiêm tốn

Dù được nhiều đơn vị văn hóa, trường học và cộng đồng Mường ghi nhận nhưng chị Bùi Thị Linh vẫn chọn cách làm việc thầm lặng, tránh xuất hiện truyền thông và không coi mình là người giữ di sản. Chị cho rằng bản thân chỉ đang “giữ cái của mình và học những điều còn thiếu”, chứ chưa xem những việc đang làm là thành tựu.

Với Bông Klăng, thay vì mở rộng quy mô hay quảng bá hình ảnh cá nhân, chị tập trung vào việc chuẩn hóa tư liệu, đảm bảo tính chính xác của trang phục và xây dựng thói quen sử dụng đúng trong cộng đồng. Chính sự nhất quán đó khiến vai trò của chị được nhìn nhận không phải qua lời khẳng định, mà qua những sản phẩm và quy tắc mà chị đặt ra trong quá trình phục dựng.

Trong bối cảnh nhiều yếu tố bản địa đang thay đổi nhanh, cách làm bền bỉ và kín đáo của chị Linh trở thành một đóng góp quan trọng cho việc gìn giữ trang phục và bản sắc Mường hôm nay.

Thu Ngân - Châu Sa