Một chiếc drone có thể chỉ là một thiết bị quay phim đối với một người, nhưng với doanh nghiệp logistics, nó có thể trở thành phương tiện giao nhận hàng hóa; với nông nghiệp, nó có thể là công cụ giám sát mùa vụ, phun tưới và thu thập dữ liệu; với ngành du lịch, nó có thể mở ra một phương thức trải nghiệm hoàn toàn mới; với đô thị, drone có thể trở thành công cụ giám sát hạ tầng, giao thông, môi trường và hỗ trợ cứu hộ. Khi hàng triệu thiết bị bay cùng hoạt động trong không gian thấp, câu chuyện không còn đơn giản là “quản lý drone”. Đó là câu chuyện về một tầng kinh tế mới: Kinh tế Tầm thấp – Low-Altitude Economy.

Những sự cố drone bay trái phép gần sân bay trong thời gian gần đây cho chúng ta thấy rất rõ một nghịch lý của công nghệ mới: một thiết bị rất nhỏ nhưng có thể tạo ra tác động rất lớn. Một chiếc drone hoạt động sai quy định có thể ảnh hưởng đến hoạt động hàng không, gây nguy hiểm cho con người và làm gián đoạn hoạt động của cả một hệ thống. Điều đó đòi hỏi phải quản lý chặt chẽ.

Tuy nhiên, chúng ta cần phân biệt rất rõ giữa rủi ro của việc sử dụng công nghệ sai mục đích và tiềm năng kinh tế của chính công nghệ đó. Không thể vì một số trường hợp sử dụng drone thiếu trách nhiệm mà nhìn toàn bộ hệ sinh thái drone như một mối đe dọa cần hạn chế. Nếu chỉ nhìn drone dưới góc độ “vật thể nguy hiểm cần kiểm soát”, chúng ta có thể bỏ qua một cơ hội phát triển kinh tế rất lớn đang hình thành trên thế giới.

Lịch sử phát triển công nghệ cho thấy, hầu như mọi công nghệ mới đều tạo ra những vấn đề quản lý trước khi xã hội kịp xây dựng luật chơi phù hợp. Internet từng đặt ra câu hỏi về kiểm soát thông tin, thương mại điện tử đặt ra câu hỏi về niềm tin và thanh toán, mạng xã hội đặt ra vấn đề về dữ liệu và quyền riêng tư, xe tự hành đặt ra vấn đề về trách nhiệm khi xảy ra tai nạn, còn trí tuệ nhân tạo đang đặt ra hàng loạt câu hỏi về dữ liệu, việc làm và đạo đức.

Nhưng xã hội không thể giải quyết những vấn đề đó bằng cách quay trở lại thời kỳ trước công nghệ. Cách tiếp cận đúng là xây dựng thể chế, tiêu chuẩn và cơ chế quản trị để công nghệ phát triển trong một giới hạn an toàn. Drone cũng cần được nhìn nhận theo cách đó.

Điều quan trọng trước tiên là phải thay đổi cách gọi và cách nhìn. Nếu chúng ta chỉ nói về “ngành công nghiệp drone”, chúng ta dễ tập trung vào sản xuất và kinh doanh thiết bị. Nhưng nếu nói về “Kinh tế Tầm thấp”, chúng ta sẽ nhìn thấy một hệ sinh thái rộng lớn hơn rất nhiều.

Kinh tế Tầm thấp bao gồm thiết bị bay, cảm biến, pin, công nghệ định vị, bản đồ số, viễn thông, AI, dữ liệu, phần mềm điều khiển, logistics, du lịch, nông nghiệp, giao thông, quản lý đô thị, giám sát hạ tầng, cứu hộ cứu nạn và nhiều dịch vụ khác. Giá trị kinh tế không nằm đơn thuần trong một chiếc drone mà nằm trong toàn bộ hệ sinh thái được xây dựng xung quanh khả năng hoạt động trong không gian tầm thấp.

Có thể hình dung Kinh tế Tầm thấp như một hệ sinh thái gồm nhiều lớp. Lớp đầu tiên là thiết bị, bao gồm drone, camera, cảm biến, pin và hệ thống định vị. Lớp thứ hai là hạ tầng kết nối, bao gồm mạng viễn thông, 5G, Internet vạn vật và trong tương lai có thể kết hợp với các hệ thống vệ tinh. Lớp thứ ba là dữ liệu và bản đồ số, giúp xác định vị trí, không gian và hành trình. Lớp thứ tư là trí tuệ nhân tạo, giúp drone nhận diện, phân tích, điều hướng và tối ưu hóa hoạt động. Lớp thứ năm là các dịch vụ kinh tế như du lịch, logistics, nông nghiệp, xây dựng, giao thông, môi trường và đô thị. Lớp thứ sáu là quản trị, bao gồm định danh, cấp phép, phân vùng, giám sát, an toàn, bảo mật và trách nhiệm pháp lý. Nếu thiếu lớp quản trị, hệ sinh thái sẽ tiềm ẩn rủi ro; nhưng nếu chỉ có quản trị mà không tạo điều kiện cho năm lớp còn lại phát triển, chúng ta sẽ có một hệ thống kiểm soát rất chặt nhưng không tạo ra được một nền kinh tế mới.

Trong các lĩnh vực có thể hưởng lợi từ Kinh tế Tầm thấp, du lịch là một ví dụ rất dễ hình dung. Hãy lấy một hành trình tại Huế làm minh họa. Một tour có thể bắt đầu từ Thôn Vỹ Dạ, đi qua Cồn Hến, tiếp tục đến Dương Nỗ, Nhà kỷ niệm Bác Hồ, làng tranh Làng Sình, làng hoa giấy Thanh Tiên và kết thúc tại một bến đò ven sông Hương.

Nếu chỉ nhìn đây là một tour xe đạp hoặc tour tham quan thông thường, giá trị của nó chủ yếu nằm ở phương tiện vận chuyển, hướng dẫn viên, điểm tham quan và dịch vụ ăn uống. Nhưng nếu đưa không gian tầm thấp vào trong thiết kế sản phẩm, toàn bộ hành trình có thể trở thành một trải nghiệm đa chiều: du khách trải nghiệm trên mặt đất bằng xe đạp hoặc xe điện, trên mặt nước bằng thuyền hoặc đò, đồng thời quan sát cảnh quan từ không gian tầm thấp thông qua drone được vận hành trong khu vực và điều kiện được phép.

Giá trị ở đây không phải là đưa drone vào để “quay cho đẹp”. Drone có thể trở thành một lớp dữ liệu và storytelling của hành trình. Hình ảnh từ Thôn Vỹ Dạ, Cồn Hến, Dương Nỗ, những làng nghề, dòng sông và cảnh quan ven bờ có thể được kết nối với bản đồ số và nội dung lịch sử, văn hóa. Du khách có thể nhìn thấy mối liên hệ giữa các điểm đến thay vì chỉ nhìn từng điểm như những địa danh tách biệt.

Tại Làng Sình, câu chuyện về tranh dân gian có thể được kết nối với không gian làng nghề. Tại Thanh Tiên, câu chuyện về hoa giấy có thể được kết nối với cộng đồng nghệ nhân. Tại Dương Nỗ và Nhà kỷ niệm Bác Hồ, công nghệ số có thể hỗ trợ kể lại câu chuyện lịch sử theo những phương thức trực quan hơn nhưng vẫn giữ sự trang nghiêm của không gian. Khi hành trình kết thúc bên sông Hương, du khách có thể nhìn lại toàn bộ tuyến đường từ một góc nhìn khác.

Đây là một ví dụ nhỏ nhưng cho thấy Kinh tế Tầm thấp có thể tạo ra giá trị mới cho một ngành kinh tế truyền thống mà không cần thay đổi bản chất văn hóa của điểm đến.

Quan trọng hơn, giá trị không chỉ nằm ở trải nghiệm của du khách. Một hành trình như vậy có thể tạo ra cả một chuỗi giá trị địa phương: người vận hành tour có doanh thu, hướng dẫn viên có việc làm, người dân cung cấp dịch vụ, nghệ nhân bán được sản phẩm, các hộ kinh doanh ẩm thực có thêm khách, doanh nghiệp công nghệ cung cấp nền tảng số, đơn vị vận hành drone cung cấp dịch vụ, người làm nội dung tạo ra sản phẩm truyền thông và trường đại học có thể tham gia nghiên cứu, đào tạo. Một chiếc drone vì vậy không tạo ra nền kinh tế; chính sự kết nối giữa drone, con người, dữ liệu, công nghệ và thị trường mới tạo ra nền kinh tế. Đây chính là bản chất của Kinh tế Tầm thấp.

Logistics cũng sẽ là một trong những lĩnh vực có khả năng thay đổi mạnh mẽ nhờ drone. Một đơn hàng trong tương lai có thể được đặt trên điện thoại, hệ thống AI xác định tuyến đường tối ưu, kho hàng chuẩn bị hàng hóa, drone nhận hàng và bay theo một hành lang được cấp phép đến điểm giao. Hệ thống định vị và nhận diện xác nhận người nhận, toàn bộ hành trình được ghi nhận và đơn hàng hoàn tất. Mô hình này đặc biệt có ý nghĩa tại những khu vực miền núi, hải đảo, vùng sâu vùng xa hoặc những địa bàn mà giao thông mặt đất tốn nhiều thời gian và chi phí. Drone không nhất thiết thay thế toàn bộ phương tiện vận tải truyền thống, nhưng có thể trở thành một lớp bổ sung trong hệ thống logistics đa phương thức.

Nông nghiệp cũng là một thị trường rất lớn. Một cánh đồng hàng trăm hecta không cần phải được kiểm tra hoàn toàn bằng con người. Drone có thể bay theo hành trình được lập trình, sử dụng camera và cảm biến để thu thập dữ liệu về cây trồng, phát hiện khu vực có dấu hiệu sâu bệnh, đánh giá tình trạng sinh trưởng và hỗ trợ tối ưu hóa việc sử dụng nước, phân bón hoặc thuốc bảo vệ thực vật. Khi kết hợp với AI, dữ liệu từ drone có thể trở thành cơ sở để đưa ra quyết định chính xác hơn. Giá trị ở đây không nằm trong chiếc drone mà nằm trong sự kết hợp giữa drone, AI, dữ liệu và chuyên môn nông nghiệp. Đó chính là mô hình điển hình của Kinh tế Tầm thấp.

Trong xây dựng và quản lý hạ tầng, drone cũng có thể tạo ra những thay đổi lớn. Thay vì con người phải tiếp cận trực tiếp mọi vị trí của một cây cầu, mái nhà, công trình cao tầng, đường dây điện hoặc khu vực khó tiếp cận, drone có thể hỗ trợ thu thập hình ảnh và dữ liệu từ nhiều góc độ. AI có thể phân tích hình ảnh để phát hiện những dấu hiệu bất thường, giúp con người tập trung vào những khu vực cần kiểm tra chuyên sâu. Điều này không chỉ tiết kiệm thời gian và chi phí mà còn giảm nguy cơ cho người lao động khi phải thực hiện những công việc ở môi trường nguy hiểm.

Đối với đô thị, drone có thể trở thành một “mắt thần” của thành phố thông minh. Drone có thể hỗ trợ giám sát giao thông, kiểm tra công trình, quan sát các khu vực ngập lụt, phát hiện cháy, hỗ trợ tìm kiếm người mất tích, giám sát môi trường và hỗ trợ cứu hộ cứu nạn. Khi được kết nối với hệ thống dữ liệu đô thị và AI, drone có thể trở thành một phần của hạ tầng quản trị thành phố. Một công việc trước đây cần nhiều người, nhiều phương tiện và nhiều giờ có thể được thực hiện nhanh hơn với sự hỗ trợ của drone và công nghệ phân tích dữ liệu.

Điều đó cho thấy Kinh tế Tầm thấp không đơn giản là câu chuyện về một ngành sản xuất thiết bị. Nó có thể tạo ra một chuỗi giá trị rất dài. Từ sản xuất drone đến phần mềm, từ bản đồ số đến dữ liệu, từ đào tạo người vận hành đến bảo trì thiết bị, từ bảo hiểm đến dịch vụ logistics, từ du lịch đến nông nghiệp, rất nhiều ngành nghề mới có thể hình thành. Startup có thể phát triển những ứng dụng chuyên biệt thay vì phải cạnh tranh trực tiếp với các nhà sản xuất thiết bị lớn. Các trường đại học có thể đào tạo nhân lực mới. Các địa phương có thể xây dựng những mô hình sandbox để thử nghiệm. Doanh nghiệp truyền thống có thể tích hợp drone vào chuỗi giá trị hiện tại của mình.

Một vấn đề chiến lược khác là Việt Nam không nên chỉ trở thành thị trường tiêu thụ drone của thế giới. Nếu chúng ta chỉ nhập thiết bị, sử dụng thiết bị và mua dịch vụ từ bên ngoài, phần lớn giá trị gia tăng sẽ nằm ở nơi khác. Nhưng nếu xây dựng được hệ sinh thái trong nước, Việt Nam có thể phát triển doanh nghiệp sản xuất, doanh nghiệp tích hợp, startup AI-drone, công ty logistics drone, doanh nghiệp du lịch drone, công ty dữ liệu, nền tảng quản lý bay, trung tâm đào tạo và các dịch vụ bảo trì, kiểm định, bảo hiểm. Khi đó, chúng ta không chỉ có thị trường drone mà có cả chuỗi giá trị Kinh tế Tầm thấp.

Tuy nhiên, phát triển Kinh tế Tầm thấp không có nghĩa là buông lỏng quản lý. Ngược lại, càng phát triển thì yêu cầu quản trị càng cao. An ninh quốc phòng, an toàn hàng không, bảo mật dữ liệu, quyền riêng tư và an toàn xã hội phải được đặt ở vị trí đặc biệt quan trọng. Một drone có thể mang camera, cảm biến và khả năng thu thập dữ liệu trong một không gian rộng. Vì vậy, không thể coi drone chỉ là một thiết bị điện tử thông thường. Nhưng cũng không thể lấy các yêu cầu an ninh để đóng kín toàn bộ không gian đổi mới sáng tạo. Điều chúng ta cần là một mô hình quản trị đủ thông minh để hai mục tiêu cùng tồn tại: bảo đảm an toàn và tạo điều kiện phát triển kinh tế.

Câu hỏi vì vậy không nên chỉ là “Drone có nguy hiểm không?”. Câu hỏi đúng phải là “Làm thế nào để drone được sử dụng rộng rãi nhưng an toàn?”. Muốn trả lời câu hỏi đó, chúng ta cần một hệ thống định danh drone, bản đồ số không gian tầm thấp, phân vùng bay, hành lang bay, cơ chế cấp phép, đào tạo người vận hành, ghi nhận hành trình, bảo mật dữ liệu và cơ chế truy xuất trách nhiệm. Khi mỗi thiết bị có danh tính, mỗi người vận hành có trách nhiệm, mỗi khu vực có quy định rõ ràng và mỗi chuyến bay có khả năng truy xuất, chúng ta có thể quản lý một không gian có hàng nghìn, hàng triệu thiết bị mà không nhất thiết phải cấm đoán.

Đây cũng là lúc cần một tư duy mới về chính sách: chuyển từ “cấm hay cho phép” sang “phân vùng, định danh, cấp quyền, giám sát và chịu trách nhiệm”. Không gian tầm thấp cần được nhìn nhận như một tài nguyên kinh tế mới nhưng là tài nguyên có điều kiện. Khu vực nào được bay, độ cao nào được phép, thời gian nào được phép, loại drone nào được phép, mục đích gì được phép và dữ liệu nào được phép thu thập – tất cả cần được quy định minh bạch. Khi luật chơi rõ ràng, doanh nghiệp sẽ biết mình được làm gì, không được làm gì và phải chịu trách nhiệm như thế nào.

Việt Nam đang đứng trước một thời điểm quan trọng. AI, 5G, IoT, dữ liệu lớn, tự động hóa và công nghệ drone đang phát triển đồng thời. Drone có thể trở thành một trong những phương tiện đưa các công nghệ số từ thế giới ảo xuống thế giới vật lý. AI là “bộ não”, drone là “đôi mắt và đôi cánh”, dữ liệu là “trí nhớ”, mạng viễn thông là “hệ thần kinh”, còn hành lang pháp lý là “luật chơi”. Nếu kết nối được những yếu tố đó, Việt Nam có cơ hội xây dựng một hệ sinh thái Kinh tế Tầm thấp của riêng mình.

Điều chúng ta cần tránh là hai thái cực. Một thái cực là buông lỏng, để drone bay tự do và chỉ xử lý khi sự cố xảy ra. Thái cực còn lại là quản lý bằng tư duy cấm đoán, khiến doanh nghiệp không dám đầu tư, startup không dám thử nghiệm và công nghệ không có cơ hội phát triển. Cả hai đều không phải là lời giải. Con đường đúng là quản trị thông minh: kiểm soát những rủi ro không thể chấp nhận nhưng mở rộng tối đa không gian đổi mới trong vùng an toàn.

Kinh tế Tầm thấp sẽ không chờ chúng ta. Công nghệ sẽ tiếp tục phát triển, doanh nghiệp sẽ tiếp tục tìm kiếm mô hình kinh doanh mới và nhu cầu sử dụng drone sẽ tiếp tục tăng. Câu hỏi chỉ còn là Việt Nam sẽ chủ động xây dựng hệ sinh thái này hay sẽ trở thành người đi sau, chủ yếu sử dụng công nghệ và mô hình kinh doanh được phát triển ở nơi khác. Nếu hành động sớm, chúng ta có thể biến những thách thức hiện nay thành cơ hội xây dựng một ngành kinh tế mới. Nếu chậm trễ, chúng ta có thể mất cả thị trường, nhân lực, dữ liệu và lợi thế tiên phong.

Chúng ta không có quyền lựa chọn giữa an ninh và phát triển. Chúng ta phải làm được cả hai. An ninh quốc phòng, an toàn hàng không, bảo vệ dữ liệu và quyền riêng tư là những giới hạn không thể đánh đổi. Nhưng trong những giới hạn đó, Nhà nước cần tạo ra một không gian đủ rộng để doanh nghiệp, startup, trường đại học và người dân đổi mới sáng tạo. Không phải “thả nổi drone” để phát triển kinh tế, cũng không phải “cấm drone” để bảo đảm an toàn, mà là kiểm soát thông minh để phát triển có trách nhiệm.

Đừng để những sự cố của một số trường hợp sử dụng drone sai quy định khiến chúng ta sợ hãi trước cả một nền kinh tế mới. Điều Việt Nam cần lúc này không phải là lựa chọn giữa kiểm soát và phát triển, mà là thiết kế một mô hình trong đó kiểm soát trở thành điều kiện để phát triển. Kiểm soát để an toàn, định danh để chịu trách nhiệm, dữ liệu để quản trị, sandbox để đổi mới và pháp luật để mở đường cho thị trường. Kinh tế Tầm thấp có thể trở thành một không gian phát triển mới của Việt Nam trong thập niên tới. Cơ hội đang ở trước mắt, và điều quan trọng nhất là chúng ta phải đủ nhanh để nắm bắt nó nhưng đủ thông minh để phát triển nó một cách an toàn, có trách nhiệm và bền vững.

Tác Giả: ThS Vũ Tuấn Anh

Chuyên Gia Tư Vấn Quốc Gia dự án Creative4Mekong

Mekong Institute tại Việt Nam