Trong dòng chảy của toàn cầu hóa, một bao gạo hay một trái xoài bước chân ra khỏi cửa khẩu không đơn thuần là sự dịch chuyển về địa lý, mà là một cuộc khẳng định vị thế. Tuy nhiên, thực tế cay đắng là tại thị trường nội địa, chúng ta tự hào về chỉ dẫn địa lý và chất lượng vượt trội, nhưng khi bước chân qua biên giới, nông sản Việt thường xuyên rơi vào những "bi kịch danh tính".

Câu chuyện gạo ST25 bị các doanh nghiệp tại Mỹ và Úc nhanh chân đăng ký nhãn hiệu, hay những "vết sẹo" cũ mang tên nước mắm Phú Quốc, cà phê Buôn Ma Thuột, kẹo dừa Bến Tre từng bị chiếm đoạt tên gọi tại nước ngoài là những minh chứng điển hình. Khi một nhãn hiệu bị tước đoạt, sản phẩm của chúng ta chẳng khác nào đứa trẻ "mồ côi" – không người bảo vệ, không nơi nương tựa và buộc phải tồn tại dưới một danh phận khác trên chính mảnh đất mà mình đang nỗ lực chinh phục.

Tại sao một quốc gia nằm trong nhóm xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới lại liên tục rơi vào bẫy sở hữu trí tuệ? Câu trả lời nằm ở sự đứt gãy giữa năng lực sản xuất và nhận thức pháp lý. Chúng ta đang vận hành dựa trên một tư duy kéo dài: Coi trọng thực thể hữu hình và xem nhẹ tài sản vô hình.

Nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã hiện nay vẫn mải mê cân đo đong đếm từng tấn hàng đi gấp mà quên mất rằng, trong nền kinh tế tri thức, nhãn hiệu mới là thứ định nghĩa ai là chủ nhân thực sự của giá trị thặng dư. Xuất khẩu không nhãn hiệu đồng nghĩa với việc chúng ta đang bán sức lao động giá rẻ để người khác dán nhãn và thu lợi nhuận gấp nhiều lần. Sự chủ quan về tính "lãnh thổ" của luật pháp – lầm tưởng rằng bảo hộ tại Việt Nam là được bảo hộ toàn cầu – đã tạo nên những vực thẳm pháp lý mà đối thủ cạnh tranh luôn sẵn sàng khai thác theo nguyên tắc "ưu tiên người nộp đơn đầu tiên" (first-to-file).

"Lá chắn" từ tư duy bảo hộ dẫn đường

Để nông sản không còn "mồ côi", sở hữu trí tuệ không nên là công việc "mất bò mới lo làm chuồng", mà phải trở thành mũi khoan dẫn đường cho thị trường. Một chiến lược đúng đắn cần được xác lập dựa trên ba cột trụ cốt lõi:

Xác lập chủ quyền trước khi chiếm lĩnh: Doanh nghiệp phải thay đổi tư duy từ "bán những gì mình có" sang "bán những gì thế giới tin tưởng". Tấm bằng bảo hộ tại các thị trường mục tiêu cần được xem là chi phí đầu tư bắt buộc, là tấm hộ chiếu pháp lý quyền lực nhất phải có trong tay trước khi lô hàng đầu tiên cập cảng.

Liên kết cộng hưởng tài sản quốc gia: Với các đặc sản vùng miền, vai trò của các Hiệp hội và chính quyền địa phương là then chốt. Thương hiệu không thể bị bỏ mặc cho doanh nghiệp tự bơi, mà cần được quản trị như một tài sản quốc gia thông qua các chiến dịch ngoại giao sở hữu trí tuệ và bảo hộ chỉ dẫn địa lý xuyên biên giới.

Số hóa bản sắc: Việc ứng dụng các công nghệ như Blockchain hay mã QR truy xuất nguồn gốc chính là lời khẳng định "chính chủ" đanh thép nhất, giúp minh bạch hóa giá trị và chống lại sự xói mòn lòng tin của người tiêu dùng quốc tế.

Những "điểm sáng" từ tư duy bảo hộ chủ động

Dẫu vậy, bức tranh nông sản Việt không chỉ toàn màu tối. Những năm gần đây, cuộc diện đã có những chuyển biến tích cực khi "tư duy IP-First" (Sở hữu trí tuệ đi trước) bắt đầu bén rễ:

Tấm vé thông hành mang tên Chỉ dẫn địa lý: Năm 2021, vải thiều Lục Ngạn và thanh long Bình Thuận đã tạo nên bước ngoặt lịch sử khi trở thành những nông sản đầu tiên của Việt Nam được Bộ Nông - Lâm - Ngư nghiệp Nhật Bản cấp Bằng bảo hộ Chỉ dẫn địa lý. Việc bảo hộ thành công tại thị trường khắt khe nhất thế giới không chỉ giúp giá trị quả vải tăng cao mà còn là bằng chứng đanh thép về "chính chủ" trên trường quốc tế.

Chiến lược "lá chắn" xuyên biên giới: Không chỉ dừng lại ở nông sản, các doanh nghiệp đầu đàn như VinFast đã cho thấy tầm nhìn quốc tế khi chủ động đăng ký bảo hộ kiểu dáng và nhãn hiệu tại hàng chục quốc gia ngay từ khi sản phẩm còn trên bản vẽ. Điều này giúp họ tự tin tham gia các triển lãm toàn cầu mà không lo ngại các tranh chấp pháp lý thường gặp.

Sự cộng hưởng giữa Nhà nước và Hiệp hội: Thay vì để doanh nghiệp tự "đơn thương độc mã", các chương trình hỗ trợ của Cục Sở hữu trí tuệ đã giúp xây dựng thương hiệu tập thể cho hàng trăm sản phẩm địa phương, biến thương hiệu từ tài sản riêng của doanh nghiệp thành di sản quốc gia được bảo vệ.

Có thể nói, thương hiệu không chỉ là một cái tên, đó là tài sản, là uy tín và là lòng tự trọng dân tộc. Một khi nông sản còn "mồ côi" thương hiệu, chúng ta vẫn chỉ đang đi gia công và bán sức lao động trên chính sự sáng tạo của mình. Đã đến lúc nông sản Việt cần một danh phận rõ ràng, một vị thế pháp lý vững chắc để không chỉ nuôi sống người nông dân, mà còn mang theo niềm tự hào của một quốc gia nông nghiệp hiện đại, minh bạch ra toàn thế giới.

Hương Mi