Nhận thức về sở hữu trí tuệ đang dần thay đổi

Theo luật sư Đặng Văn Dũng – Giám đốc Hãng Luật Quốc tế Tự Do, sở hữu trí tuệ tại Việt Nam đã có quá trình hình thành và phát triển 37 năm, bắt đầu từ Pháp lệnh Bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp năm 1989. Tuy nhiên, phải đến những năm gần đây, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập sâu rộng và kinh tế số phát triển mạnh, nhận thức của người dân về quyền sở hữu trí tuệ mới có những chuyển biến rõ nét.

Sự thay đổi này diễn ra sau một thời gian dài xã hội từng “bình thường hóa” việc xem phim trên website lậu, sử dụng phần mềm không bản quyền hoặc mua quần áo, giày dép giả nhãn hiệu. Người tiêu dùng bắt đầu hiểu rằng những lựa chọn tưởng như bình thường này không chỉ ảnh hưởng đến chủ sở hữu quyền, mà còn góp phần duy trì các hệ sinh thái kinh doanh trái pháp luật.

Cùng với nhận thức thay đổi, phương thức xâm phạm cũng ngày càng tinh vi. Bà Nguyễn Thị Thanh Trúc – Giám đốc Công ty Luật Sở hữu trí tuệ Điểm Tựa Vàng – cho rằng hàng giả, hàng nhái đang có xu hướng dịch chuyển từ những cơ sở sản xuất quy mô lớn sang môi trường số và các địa điểm nhỏ lẻ, khó nhận diện hơn. Các căn hộ, kho bãi ven đô, xưởng tư nhân hoặc địa điểm kinh doanh xen kẽ trong khu dân cư có thể được sử dụng để tập kết, đóng gói hàng trước khi đưa đi tiêu thụ.

Bài liên quan

Đưa sở hữu trí tuệ về cơ sở (bài 1): Xây dựng thế trận toàn dân bảo vệ tài sản trí tuệ

Trên môi trường mạng, các dấu hiệu đáng lưu ý gồm hàng mang nhãn hiệu nổi tiếng được bán với giá thấp bất thường, quảng cáo bằng những cụm từ như “rep 1:1”, “like auth”, “super fake”, “hàng xuất dư”, “hàng tuồn”;… sử dụng hình ảnh hàng chính hãng nhưng không chứng minh được nguồn gốc, thường xuyên đổi tên tài khoản hoặc cố tình biến tấu tên nhãn hiệu;…

Những biểu hiện trên chưa thể là căn cứ để người dân tự kết luận có vi phạm. Tuy nhiên, đó là những tín hiệu cảnh báo giúp cộng đồng nhận diện nguy cơ và phản ánh đến cơ quan chức năng. Khi nhận thức của người dân càng được nâng lên, cộng đồng không chỉ là người tiêu dùng mà có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới phát hiện, cảnh báo xâm phạm sở hữu trí tuệ ngay từ cơ sở.

Từ chạy theo xử lý sang chủ động phòng ngừa

Bà Nguyễn Thị Thanh Trúc cho rằng xã/phường và tổ dân phố cần trở thành tuyến đầu trong phòng, chống xâm phạm sở hữu trí tuệ bởi đây là cấp gần dân, sát địa bàn nhất. Cán bộ cơ sở, lực lượng công an xã/phường và các tổ chức ở khu dân cư có điều kiện nắm bắt những biến động bất thường mà lực lượng chuyên ngành khó có thể phát hiện nếu chỉ kiểm tra theo kế hoạch.

Vai trò này càng quan trọng trong bối cảnh hoạt động kinh doanh trực tuyến phát triển mạnh. Một người dân có thể phát hiện một căn hộ thường xuyên tập kết hàng hóa bất thường; tổ dân phố có thể nhận thấy một địa điểm liên tục có xe giao nhận ra vào; người tiêu dùng có thể phát hiện một tài khoản bán hàng sử dụng dấu hiệu của thương hiệu nổi tiếng với giá bất thường.

Nếu những thông tin nhỏ này được ghi nhận và chuyển đúng địa chỉ, cơ quan chuyên môn sẽ có thêm dữ liệu để xác minh, thay vì chỉ tiến hành xử lý khi hàng hóa đã được đưa ra thị trường với số lượng lớn. Do đó, cần hình thành cơ chế tiếp nhận phản ánh đơn giản, dễ tiếp cận tại xã/phường. Người dân có thể cung cấp tên cơ sở, địa điểm, hình ảnh hàng hóa, tài khoản bán hàng, đường link, thời gian hoạt động hoặc những dấu hiệu bất thường mà họ quan sát được.

Trong khi đó, luật sư Đặng Văn Dũng – Giám đốc Hãng Luật Quốc tế Tự Do - cho rằng cán bộ địa phương phải hiểu những quy định cơ bản, quy trình liên quan để tiếp nhận nhu cầu, hướng dẫn ban đầu cho tổ chức, doanh nghiệp, hợp tác xã và cá nhân trên địa bàn.

Ở chiều thực thi, các lực lượng như Quản lý thị trường, Hải quan và Công an vẫn giữ vai trò quan trọng trong phát hiện, kiểm tra và xử lý các hành vi vi phạm theo thẩm quyền. Đặc biệt, từ ngày 1/7/2025, Chủ tịch UBND cấp xã có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính trong phạm vi được pháp luật quy định; từ ngày 15/7/2026, Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ cũng được bổ sung thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp.

Sự thay đổi về phân cấp, thẩm quyền cho thấy yêu cầu đưa công tác quản lý, phòng ngừa và thực thi pháp luật xuống sát cơ sở ngày càng rõ nét.

Tuy nhiên, để xã/phường thực sự trở thành tuyến đầu, điều quan trọng là năng lực nhận diện và cơ chế phối hợp. Hệ thống thông tin cơ sở, tổ dân phố, khu dân cư cần được xem là một kênh cảnh báo sớm. Cán bộ tiếp nhận cũng không nên tự kết luận vi phạm mà cần phân loại thông tin, bảo đảm tính bảo mật cần thiết và chuyển đến lực lượng có thẩm quyền xác minh, xử lý.

Khi người dân biết mình cần quan sát điều gì, cán bộ cơ sở biết tiếp nhận và chuyển thông tin đến đâu, còn cơ quan chuyên ngành có cơ chế phản hồi, một mạng lưới phòng ngừa xâm phạm sở hữu trí tuệ từ cơ sở sẽ dần hình thành.

“Làm tốt từ xã/phường sẽ giúp chuyển cách tiếp cận từ chạy theo xử lý khi hàng giả đã lưu thông sang chủ động phát hiện, cảnh báo và ngăn chặn ngay từ địa bàn dân cư. Đây không chỉ là giải pháp trước mắt mà còn là nền tảng để xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh, bảo vệ tài sản trí tuệ và nâng cao ý thức cộng đồng”, luật sư Dũng nhận định.

Nhật Linh