Mới đây, TP Hồ Chí Minh đã tiên phong triển khai thí điểm chính sách thương mại hóa với nguồn lực đầu tư lớn, mở ra hy vọng giải quyết những "điểm nghẽn" kinh niên giữa nghiên cứu và thực tiễn.

Sáng ngày 13/3, một dấu mốc quan trọng của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đã được thiết lập khi TP Hồ Chí Minh chính thức thí điểm chính sách thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học. Với sự tham gia của 29 tổ chức và 54 sản phẩm cụ thể, tổng kinh phí đầu tư lên tới hơn 500 tỷ đồng, chương trình này được kỳ vọng sẽ tạo ra cú hích mạnh mẽ. Đặc biệt, việc ngân sách nhà nước hỗ trợ hơn 200 tỷ đồng để hoàn thiện công nghệ và bảo hộ tài sản trí tuệ cho thấy quyết tâm của chính quyền trong việc hiện thực hóa Nghị quyết 98 của Quốc hội.

Thực trạng hiện nay cho thấy một nghịch lý đáng suy ngẫm: dù có tới 37% đề tài nghiên cứu đã sẵn sàng để chuyển giao, nhưng tỷ lệ thương mại hóa thực tế chỉ dừng lại ở con số khiêm tốn khoảng 5%. Những rào cản về thủ tục định giá tài sản, cơ chế giao quyền và tâm lý e ngại rủi ro trong quản lý ngân sách đang vô hình trung biến nhiều công trình khoa học giá trị thành những "tập hồ sơ lưu kho".

Nhìn ra thế giới, việc kết nối phòng thí nghiệm với thị trường đã là công thức thành công của các cường quốc từ nhiều thập kỷ trước. Ngay từ cuối thế kỷ XIX, Đế quốc Đức đã tạo nên một kỷ nguyên vàng cho ngành hóa chất nhờ sự bắt tay chặt chẽ giữa các đại học và những tập đoàn như BASF hay Bayer. Ở đó, nhà khoa học không chỉ nghiên cứu lý thuyết mà còn trực tiếp tham gia vào quá trình biến phát minh thành sản phẩm phục vụ đời sống.

Tại Mỹ, bước ngoặt mang tên Đạo luật Bayh-Dole cuối thập niên 1970 đã thay đổi hoàn toàn cục diện. Bằng cách cho phép các tổ chức nghiên cứu sở hữu và khai thác thương mại các sáng chế từ ngân sách nhà nước, Mỹ đã kích hoạt một làn sóng khởi nghiệp công nghệ bùng nổ. Những "tượng đài" như Google hay Cisco chính là minh chứng sống động cho sức mạnh của các doanh nghiệp spin-off từ trường đại học.

Trong khi đó, Israel và Trung Quốc lại chọn những hướng đi mang đậm dấu ấn chiến lược quốc gia. Nếu Israel nổi tiếng với mô hình công ty chuyển giao công nghệ Yeda tại Viện Weizmann để đưa dược phẩm và công nghệ sinh học ra toàn cầu, thì Trung Quốc lại thành công rực rỡ với mô hình "Khu công nghệ cao". Việc coi khoa học là "lực lượng sản xuất số một" đã giúp các đại học hàng đầu như Thanh Hoa, Bắc Kinh xây dựng nên những tập đoàn công nghệ tỷ đô, biến tri thức thành nguồn lực kinh tế trực tiếp.

Những bài học quốc tế chỉ ra một quy luật tất yếu: Khoa học chỉ thực sự phát huy giá trị khi tìm được đường đến với doanh nghiệp và người tiêu dùng. Nếu chỉ dừng lại ở các báo cáo nghiệm thu hay những bài đăng trên tạp chí chuyên ngành, giá trị xã hội của tri thức sẽ bị hạn chế trong không gian hẹp.

Việc TP Hồ Chí Minh triển khai thí điểm lần này chính là nỗ lực phá vỡ những "nút thắt" về thể chế. Tuy nhiên, thương mại hóa khoa học không phải là bài toán có thể giải quyết trong một sớm một chiều. Nó đòi hỏi sự vận hành nhịp nhàng của một "cỗ máy" ba chân vững chắc: Nhà nước kiến tạo thể chế thuận lợi, nhà khoa học tạo ra tri thức có tính ứng dụng cao và doanh nghiệp sẵn sàng đầu tư để biến ý tưởng thành sản phẩm.

Câu hỏi "Nghiên cứu khoa học nếu không bán được thì để làm gì?" không nhằm hạ thấp vai trò của nghiên cứu cơ bản, mà là lời nhắc nhở về trách nhiệm của tri thức đối với sự phát triển của quốc gia. Khép lại khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường là một hành trình đầy rủi ro, nhưng đó là con đường duy nhất để đưa Việt Nam tiến sâu hơn vào bản đồ đổi mới sáng tạo toàn cầu.

Hương Mi