Trong danh sách 9 thành tựu khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo tiêu biểu năm 2025, sự xuất hiện của quy trình công nghệ giám định ADN thế hệ mới (NGS-SNP) đã tạo nên một dấu ấn đặc biệt. Đây là kết quả từ sự hợp tác chặt chẽ giữa Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng các chuyên gia quốc tế, đánh dấu lần đầu tiên thế giới ghi nhận một quy trình dựa trên nền tảng giải trình tự gen thế hệ mới và hệ chỉ thị SNP của hệ gen nhân được ứng dụng thành công trong bối cảnh khắc nghiệt của giám định hài cốt.

Suốt nhiều năm qua, công tác đền ơn đáp nghĩa đối với các anh hùng liệt sĩ đã vấp phải một "nút thắt kỹ thuật" đầy thách thức. Phương pháp phân tích ADN ty thể truyền thống, dù đã nỗ lực, nhưng dần bộc lộ những giới hạn trước sức tàn phá của thời gian và khí hậu nhiệt đới nóng ẩm. Với những mẫu hài cốt đã phân hủy mạnh, tỷ lệ thu được dữ liệu ADN đủ tiêu chuẩn bằng phương pháp cũ chỉ dừng lại ở con số khiêm tốn 20%. Hàng trăm nghìn hồ sơ vẫn nằm trong tình trạng chờ đợi vì ADN bị đứt gãy quá nặng, không thể kết luận hoặc thiếu mẫu thân nhân gần để đối chiếu.

Trước thực tế đó, công nghệ NGS-SNP xuất hiện như một cuộc cách mạng về tư duy và kỹ thuật. Thay vì phụ thuộc vào những đoạn mã gen dài dễ bị hư tổn, công nghệ này tập trung khai thác các đoạn ADN có kích thước siêu ngắn – những mảnh vỡ di truyền nhỏ nhất còn sót lại trong xương cốt sau nhiều thập kỷ nằm dưới lòng đất. Sự kết hợp giữa kỹ thuật giải trình tự gen hiện đại và phần mềm khớp nối dữ liệu thông minh đã cho phép các nhà khoa học mở rộng khả năng đối chiếu huyết thống tới 4–5 thế hệ, thay vì chỉ bó hẹp trong dòng mẹ như trước đây.

Hiệu quả thực tiễn từ các thử nghiệm đã chứng minh sức mạnh vượt trội của bước tiến này. Tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng), nơi từng là bài toán khó của phương pháp cũ, công nghệ mới đã giúp thu được dữ liệu ADN đủ điều kiện đối khớp cho 54 trên tổng số 58 mẫu, đạt tỷ lệ lên tới 93%. Đặc biệt, danh tính của hai liệt sĩ Hoàng Văn Hòa và Trần Văn Can đã được xác định chính xác sau nhiều năm bế tắc. Kết quả này không chỉ mang lại niềm an ủi vô bờ cho gia đình các anh mà còn là minh chứng đanh thép cho năng lực làm chủ công nghệ lõi của các nhà khoa học Việt Nam.

GS.TS Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, nhận định rằng ý nghĩa của thành tựu này mang tính "mở đường". Nó không chỉ nâng cao vị thế của nền khoa học quốc gia trên trường quốc tế mà còn là tiền đề quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu của Ban Chỉ đạo quốc gia 515: phấn đấu đến năm 2030 hoàn thành giám định ADN cho khoảng 20.000 hài cốt và tiến tới giải quyết căn bản danh tính cho hàng trăm nghìn liệt sĩ trên cả nước.

Trong bối cảnh đất nước còn hơn 300.000 liệt sĩ chưa xác định được danh tính và gần 200.000 liệt sĩ chưa được quy tập, mỗi bước tiến của công nghệ NGS-SNP chính là một bước tiến của lòng tri ân. Việc vinh danh thành tựu này vào nhóm các sự kiện tiêu biểu năm 2025 đã khẳng định một giá trị cốt lõi: Khi khoa học được đặt đúng vào tâm điểm của những vấn đề nhân văn sâu sắc, nó sẽ trở thành sức mạnh kỳ diệu để hàn gắn những nỗi đau chiến tranh và thực hiện trọn vẹn lời thề với quá khứ.

Hà Vân