Sáng 15/7, tại Diễn đàn “Xác lập mô hình tăng trưởng mới cho Việt Nam giai đoạn 2026–2030, định hướng đến năm 2045” do Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) tổ chức, nhiều chuyên gia đã thẳng thắn chỉ ra những giới hạn của mô hình tăng trưởng hiện nay, đồng thời đưa ra những kiến nghị đổi mới mang tính chiến lược cho chặng đường phía trước.

Tăng trưởng chưa bền vững: Cái bóng của “bẫy thu nhập trung bình”

Việt Nam đã có hơn ba thập kỷ phát triển liên tục với tốc độ tăng trưởng ấn tượng. Tuy nhiên, như TS. Đặng Xuân Thanh – Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam nhận định, “tăng trưởng không trì trệ nhưng cũng không bứt phá, không còn đói nghèo nhưng chưa giàu mạnh”. Đây là dấu hiệu cảnh báo về tình trạng mắc kẹt trong “bẫy thu nhập trung bình” – một thách thức mà hơn 100 quốc gia đang phát triển trên thế giới đang đối mặt.

Các chuyên gia nhận định, mô hình tăng trưởng kinh tế của Việt Nam hiện nay vẫn chủ yếu dựa vào việc mở rộng vốn đầu tư, tận dụng nhân công giá rẻ, thuê mặt bằng kinh doanh rẻ... Các yếu tố về năng suất và hiệu quả vẫn chưa thực sự trở thành động lực chính của tăng trưởng.

Theo TS. Lê Xuân Sang – Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng còn thấp, trong khi tốc độ cải thiện năng suất lao động vẫn chậm, khiến nền kinh tế phụ thuộc vào yếu tố bên ngoài, từ nguồn nguyên liệu sản xuất cho đến thị trường xuất khẩu – đặc biệt là thị trường Mỹ.

Thực trạng đầu tư và hiệu quả sử dụng nguồn lực

Một trong những điểm nghẽn lớn là phương thức phân bổ và sử dụng nguồn lực xã hội. Theo ThS. Phạm Thành Công (Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới), đầu tư công còn dàn trải, kém hiệu quả, thậm chí gây thất thoát, lãng phí. Trong khi đó, các đột phá về thể chế – nhất là thể chế thị trường đối với các yếu tố sản xuất – vẫn chưa thực sự rõ nét và đồng bộ.

Bội chi ngân sách vẫn ở mức cao, nợ công gia tăng nhanh, tạo áp lực cho tăng trưởng trong trung và dài hạn. Tình trạng ổn định kinh tế vĩ mô hiện nay vẫn mang tính tạm thời, chưa được xây dựng trên nền tảng bền vững và nội lực đủ mạnh.

Theo PGS.TS Nguyễn Hồng Sơn – Phó Trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, việc chuyển từ mô hình tăng trưởng theo chiều rộng (tăng trưởng dựa vào mở rộng vốn, lao động, khai thác tài nguyên...) sang chiều sâu (dựa vào đổi mới sáng tạo, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực, tăng năng suất lao động) là một yêu cầu cấp bách.

Ông cũng chỉ rõ, năng lực công nghệ nội sinh của Việt Nam còn yếu, trong khi tỷ trọng đóng góp của doanh nghiệp nội trong chuỗi giá trị toàn cầu vẫn rất thấp. “Việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng không thể chậm trễ hơn nữa nếu chúng ta muốn tránh xa khỏi chiếc bẫy thu nhập trung bình”, ông nhấn mạnh.

Kinh tế số: Một trụ cột của tăng trưởng hiện đại

Trong bối cảnh toàn cầu đang chuyển dịch mạnh mẽ sang kinh tế số, Việt Nam cũng không đứng ngoài cuộc. Kinh tế số đã được xác định là một trong ba trụ cột trong Chiến lược Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, tầm nhìn 2030.

GS.TS Trần Thọ Đạt – Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Đại học Kinh tế Quốc dân nhận định, Việt Nam đang có những lợi thế nhất định trong việc phát triển kinh tế số, như ổn định chính trị, dân số trẻ, có kỹ năng số, và sự trỗi dậy của các doanh nghiệp công nghệ trong nước.

Tuy nhiên, ông cũng chỉ ra hàng loạt rào cản như: khoảng cách số lớn giữa các vùng, thể chế pháp lý chưa đồng bộ, trình độ số của doanh nghiệp còn hạn chế, đầu tư cho R&D (nghiên cứu và phát triển) còn thấp và phụ thuộc lớn vào nền tảng công nghệ nước ngoài.

Để khắc phục, GS.TS Đạt kiến nghị cần xây dựng thể chế hỗ trợ rõ ràng, đầu tư mạnh mẽ vào hạ tầng số, phát triển nhân lực số, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hoàn thiện hệ sinh thái công nghệ trong nước. “Chỉ khi thu hẹp được khoảng cách số, chúng ta mới có thể đảm bảo sự công bằng trong tiếp cận và thụ hưởng kinh tế số”, ông nhấn mạnh.

Tạo động lực mới từ khu vực kinh tế tư nhân

Tại diễn đàn, TS. Nguyễn Bá Hùng – Chuyên gia Kinh tế trưởng của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) tại Việt Nam cho rằng, một trong những động lực tăng trưởng quan trọng trong tương lai là thúc đẩy khu vực tư nhân.

Ông đề xuất Việt Nam cần tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh, giảm ảnh hưởng của các doanh nghiệp nhà nước lớn lên chính sách và phân bổ nguồn lực, đồng thời khuyến khích đổi mới sáng tạo và đầu tư dài hạn từ khối doanh nghiệp tư nhân – đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs).

“Các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp cần dựa vào hiệu quả thực chất thay vì hình thức. Đặc biệt, phải có chính sách ưu tiên cho các doanh nghiệp có khả năng nghiên cứu, sáng tạo và tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu”, ông Hùng nói.

TS. Lê Xuân Sang nhận định, mô hình phát triển của Đài Loan có nhiều điểm tương đồng với Việt Nam, như quy mô dân số, lịch sử phát triển và định hướng dựa vào công nghệ – là mô hình Việt Nam có thể tham khảo.

Ông cho rằng, trong 5 năm tới, Việt Nam cần thúc đẩy nhanh quá trình chuyển đổi từ tăng trưởng theo lượng sang theo chất, đặc biệt trong đầu tư, giáo dục, khoa học – công nghệ và thể chế.

“Chúng ta cần một hệ thống động lực mới, phù hợp với bối cảnh phát triển hiện đại, đồng thời tăng cường năng lực thể chế để thích ứng với những bất trắc mới của thế giới, đặc biệt là các biến động kinh tế vĩ mô và địa chính trị”, ông đề xuất.

Tầm nhìn đến 2045: Phát triển bền vững là con đường duy nhất

Trong bối cảnh toàn cầu đang trải qua những thay đổi chưa từng có – từ chuyển đổi xanh, số hóa, đến những biến động về địa chính trị và khí hậu – Việt Nam cần một mô hình tăng trưởng không chỉ hiệu quả mà còn bền vững. Điều này bao gồm: cải cách thể chế mạnh mẽ, nâng cao chất lượng giáo dục, đổi mới sáng tạo, và phát triển hạ tầng chiến lược.

Diễn đàn đã gửi đi thông điệp rõ ràng: Việt Nam đang đứng trước một ngã rẽ quan trọng, và con đường phía trước không thể tiếp tục dựa vào mô hình tăng trưởng cũ. Muốn hiện thực hóa khát vọng phát triển thịnh vượng, toàn diện và bền vững đến năm 2045, đổi mới mô hình tăng trưởng không chỉ là lựa chọn – mà là điều kiện tiên quyết.

PV