Sở hữu trí tuệ từ lâu vẫn bị không ít doanh nghiệp Việt xem như một thủ tục pháp lý mang tính hình thức: Chỉ đăng ký nhãn hiệu khi chuẩn bị mở rộng thị trường, xử lý tranh chấp khi vấn đề đã phát sinh, hoặc thậm chí chỉ quan tâm khi bị đối tác yêu cầu. Tuy nhiên, thực tế cho thấy cái giá phải trả cho sự chậm trễ trong bảo hộ và quản trị tài sản trí tuệ có thể rất lớn: mất thương hiệu, mất thị trường, thiệt hại tài chính kéo dài nhiều năm, thậm chí ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng xuất khẩu.

Những bài học ấy không còn là cảnh báo xa vời. Trong quá trình mở rộng ra quốc tế, thương hiệu Trung Nguyên từng đối mặt với khó khăn liên quan đến việc bảo hộ nhãn hiệu tại nước ngoài khi có bên khác đăng ký trước tại một số thị trường. Việc giành lại quyền sử dụng thương hiệu không chỉ kéo dài về mặt thời gian mà còn tiêu tốn đáng kể nguồn lực pháp lý và tài chính. Vinamit cũng là một trường hợp điển hình khi doanh nghiệp từng mất quyền sở hữu nhãn hiệu tại Trung Quốc do đối tác địa phương đăng ký trước, buộc phải theo đuổi vụ kiện kéo dài để giành lại thương hiệu của mình.

Không chỉ doanh nghiệp tư nhân, những tài sản trí tuệ mang tính địa phương của Việt Nam cũng từng rơi vào thế bị động. Nước mắm Phú Quốc, một sản phẩm truyền thống có lịch sử hơn 200 năm, từng bị nhiều doanh nghiệp nước ngoài sử dụng tên gọi “Phu Quoc” để bán các sản phẩm không có nguồn gốc từ đảo Phú Quốc tại thị trường châu Âu. Trước thực trạng này, Hiệp hội Nước mắm Phú Quốc đã phải mất gần 6 năm theo đuổi hồ sơ đăng ký bảo hộ tại Liên minh châu Âu, từ năm 2007 đến khi chính thức được EU cấp chứng nhận Protected Designation of Origin (PDO) vào năm 2013. Đây là chỉ dẫn địa lý đầu tiên của Việt Nam và cũng là sản phẩm đầu tiên của ASEAN được EU bảo hộ theo cơ chế này. Việc được công nhận không chỉ giúp ngăn chặn tình trạng mạo danh, mà còn tạo ra lá chắn pháp lý quan trọng để bảo vệ giá trị thương hiệu trên thị trường quốc tế. Tuy nhiên, ngay cả sau đó, cái tên “Phú Quốc” vẫn tiếp tục đối mặt với nguy cơ bị doanh nghiệp khác đăng ký tại một số thị trường như Trung Quốc, cho thấy cuộc chiến bảo vệ tài sản trí tuệ chưa bao giờ thực sự kết thúc.

Điểm chung của những câu chuyện này là doanh nghiệp thường chỉ nhận ra giá trị của tài sản trí tuệ khi đã đối mặt với tranh chấp. Trong khi đó, theo các chuyên gia, bước đầu tiên và quan trọng nhất để giảm thiểu rủi ro lại là việc rà soát toàn bộ tài sản trí tuệ đang sở hữu hoặc đang sử dụng. Không chỉ là nhãn hiệu, tài sản trí tuệ của doanh nghiệp còn bao gồm sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, bí mật kinh doanh, bản quyền nội dung, dữ liệu khách hàng, phần mềm nội bộ, thiết kế bao bì, khẩu hiệu, thậm chí cả những quy trình kỹ thuật độc quyền tạo nên lợi thế cạnh tranh. Việc không nắm rõ mình đang sở hữu những gì, cần bảo vệ điều gì, hoặc đang sử dụng tài sản nào có nguy cơ xâm phạm quyền của người khác chính là một trong những rủi ro lớn nhất hiện nay.

Một sai lầm phổ biến khác là doanh nghiệp chỉ đăng ký nhãn hiệu trong nước, rồi mới tính đến chuyện bảo hộ quốc tế khi đã bắt đầu xuất khẩu. Trong khi đó, nhiều quốc gia áp dụng nguyên tắc “first to file”, tức là ai nộp đơn trước, người đó có quyền trước. Chính nguyên tắc này đã tạo ra không ít trường hợp đầu cơ nhãn hiệu, khi bên thứ ba chủ động đăng ký trước thương hiệu nổi tiếng để buộc doanh nghiệp chính chủ phải mua lại hoặc bước vào những cuộc kiện tụng kéo dài. Với những doanh nghiệp có kế hoạch vươn ra thị trường nước ngoài, việc sử dụng các cơ chế như Hệ thống Madrid để đăng ký nhãn hiệu quốc tế từ sớm không chỉ là biện pháp phòng ngừa tranh chấp, mà còn là yếu tố quan trọng để nâng cao vị thế trong đàm phán với nhà phân phối, đối tác đầu tư hay các hoạt động nhượng quyền.

Tuy nhiên, rủi ro sở hữu trí tuệ không chỉ đến từ việc bị xâm phạm, mà còn đến từ chính những vi phạm vô tình của doanh nghiệp. Không ít đơn vị vẫn sử dụng phần mềm không có bản quyền, tải hình ảnh trên internet để làm quảng cáo, dùng nhạc nền cho video truyền thông mà không xin phép, hoặc thuê thiết kế nhưng không quy định rõ quyền sở hữu đối với sản phẩm sáng tạo. Những hành vi tưởng chừng nhỏ này có thể dẫn đến khiếu nại, kiện tụng hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín doanh nghiệp, đặc biệt khi bước ra thị trường quốc tế. Trong bối cảnh các nền tảng số ngày càng siết chặt kiểm soát bản quyền, những vi phạm như vậy thậm chí có thể khiến nội dung bị gỡ bỏ, tài khoản quảng cáo bị khóa hoặc doanh nghiệp phải đối mặt với yêu cầu bồi thường.

Vì vậy, theo nhiều chuyên gia pháp lý, doanh nghiệp cần thay đổi tư duy, coi sở hữu trí tuệ là một phần trong chiến lược quản trị rủi ro thay vì chỉ giao cho bộ phận pháp chế xử lý khi xảy ra sự cố. Điều đó đồng nghĩa với việc cần xây dựng cơ chế rà soát định kỳ đối với tài sản trí tuệ, nâng cao nhận thức của nhân sự về các nguy cơ vi phạm bản quyền, đồng thời kiểm tra chặt chẽ các điều khoản liên quan đến quyền sở hữu dữ liệu, thiết kế và sáng tạo trong hợp đồng với đối tác. Việc dành nguồn lực cho đăng ký, duy trì bảo hộ và chủ động theo dõi thị trường để phát hiện sớm các hành vi xâm phạm cũng cần được xem là một khoản đầu tư dài hạn, thay vì một chi phí phát sinh.

Thực tế cho thấy, chi phí để phòng ngừa luôn thấp hơn rất nhiều so với chi phí xử lý tranh chấp. Nhưng quan trọng hơn, trong nền kinh tế tri thức, sở hữu trí tuệ không chỉ là lá chắn bảo vệ doanh nghiệp mà còn là tài sản có khả năng tạo ra giá trị. Một thương hiệu được bảo hộ tốt có thể nâng cao định giá doanh nghiệp. Một sáng chế được đăng ký đúng thời điểm có thể tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững. Một hệ thống quản trị tài sản trí tuệ minh bạch có thể trở thành điểm cộng lớn trong mắt nhà đầu tư và đối tác quốc tế.

Áp lực từ các đánh giá quốc tế có thể khiến nhiều doanh nghiệp lo ngại, nhưng cũng là cơ hội để nhìn lại cách mình đang quản trị những tài sản vô hình. Khi tiêu chuẩn toàn cầu ngày càng cao, doanh nghiệp nào chủ động bảo vệ và khai thác tốt tài sản trí tuệ sẽ không chỉ giảm được rủi ro pháp lý, mà còn có nhiều cơ hội bứt phá hơn trong cuộc cạnh tranh dài hạn.

Kim Dung