Bài báo khoa học là hình thức phổ biến nhất của công bố khoa học. Những năm gần đây, số lượng bài báo khoa học của Việt Nam trên các tạp chí cả ở trong nước lẫn quốc tế đều có sự gia tăng mạnh mẽ, trung bình mỗi năm có khoảng gần 40.000 công bố khoa học trên các tạp chí khoa học trong nước và quốc tế với tỷ lệ công bố trong nước và quốc tế gần tương đương nhau. Điều này thể hiện sự nỗ lực, năng lực khoa học cũng như năng suất nghiên cứu khoa học của các nhà khoa học Việt Nam có bước phát triển đáng kể.

Bài báo khoa học trong nước hiện nay chủ yếu được xuất bản bởi các tạp chí hoạt động như một cơ quan báo chí, trực thuộc cơ quan chủ quản là các bộ, cơ quan Trung ương và địa phương, các tổ chức nghiên cứu và phát triển, cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng, các hội,… Việc quản lý và đánh giá chất lượng các công bố khoa học gặp rất nhiều khó khăn, dễ rơi vào chủ quan cảm tính do không có phương pháp và công cụ để đo lường; cộng đồng khoa học cũng chưa thống nhất một chuẩn mực đánh giá áp dụng cho công bố khoa học ở tất cả các lĩnh vực nghiên cứu. Hiện chưa có quy định về quy trình xuất bản công bố khoa học được cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền ban hành để thống nhất quản lý và thực hiện. Điều này ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng các công bố khoa học. 

Tạp chí khoa học là kênh xuất bản quan trọng nhất để công bố và lan tỏa các kết quả nghiên cứu khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Chất lượng của tạp chí ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng của công bố khoa học, đồng thời phản ánh trình độ, uy tín và năng lực nghiên cứu của cá nhân, tổ chức và quốc gia. Việc đánh giá, xếp loại tạp chí khoa học nhằm thiết lập hệ thống tạp chí chuẩn mực, thống nhất, công khai, minh bạch để cộng đồng khoa học, các cơ sở nghiên cứu, cơ quan quản lý và xã hội có cơ sở tin cậy trong việc tham khảo, sử dụng, và công nhận giá trị học thuật của các công trình nghiên cứu.

Kinh nghiệm thực tiễn ở các nước có nền khoa học phát triển trên thế giới cho thấy, bài báo khoa học được xuất bản bởi hầu hết bởi các nhà xuất bản; tuân theo quy định, quy trình chặt chẽ để bảo đảm tính khách quan và chất lượng của công trình xuất bản. Trong hoạt động nghiên cứu khoa học, bài báo khoa học với tư cách là sản phẩm tri thức, đóng vai tối quan trọng. Các thống kê số liệu về bài báo khoa học trên các tạp chí uy tín và chỉ số trích dẫn là thước đo quan trọng hàng đầu trong việc đánh giá khả năng chuyên môn, thành tích, năng suất nghiên cứu của các nhà khoa học; phục vụ xếp hạng các trường đại học, các tổ chức nghiên cứu cũng như cá nhân nhà khoa học; đánh giá hiệu quả hoạt động của các cơ quan tài trợ cũng như các cơ quan quản lý nhà nước về khoa học và công nghệ. Không chỉ số lượng, mà chất lượng của các bài báo khoa học cũng rất được quan tâm và chú trọng.

Ở nước ta, đến nay trên phạm vi toàn quốc vẫn chưa có một thống kê, đo lường, phân tích về chất lượng các bài báo khoa học; chưa có công cụ đo lường hệ số ảnh hưởng và chỉ số trích dẫn của các bài báo khoa học hoặc các công cụ đo lường khác được áp dụng phổ biến. Do vậy, chưa thật sự đánh giá khách quan được chất lượng các bài báo; chưa chỉ ra phát hiện mới, ý tưởng mới hay là sự trùng lặp trong các bài báo khoa học, và do đó cũng chưa chỉ ra được uy tín của các nhà khoa học cũng như các tạp chí, các tổ chức KH&CN, dẫn đến khó khăn trong việc so sánh “sản lượng nghiên cứu” với các nước khác trong khu vực.

Vì vậy, tăng cường quản lý để nâng cao chất lượng bài báo khoa học trên giúp khẳng định uy tín trong cộng đồng học thuật vừa là mục tiêu, vừa là nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược quan trọng đối với hoạt động xuất bản bài báo khoa học ở nước ta. Đồng thời qua đây cũng góp phần xây dựng và phát triển nguồn nhân lực KH&CN chất lượng cao, trình độ cao, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước. Để thực hiện điều đó, ngoài các cơ chế, chính sách và hoạt động hỗ trợ hiện hành, cần thiết phải ban hành quy định về quản lý bài báo khoa học nhằm “khắc phục khoảng trống pháp lý”, thống nhất quản lý nhà nước hoạt động xuất bản bài báo khoa học, bảo đảm công khai, minh bạch, liên chính khoa học trong hoạt động KH&CN, đưa hoạt động xuất bản công bố khoa học của Việt Nam tiếp cận và hội nhập với thông lệ và chuẩn mực quốc tế.

Bài báo khoa học phải được công khai trên Hệ thống thông tin quốc gia về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trng 3 tháng kể từ ngày phát hành

Dự thảo Thông tư đề xuất quy định quản lý bài báo khoa học và đánh giá, xếp loại tạp chí khoa học áp dụng với các tổ chức, cá nhân thực hiện hoạt động xuất bản bài báo khoa học, tạp chí khoa học và các tổ chức, cá nhân khác có liên quan tại Việt Nam. 

Theo dự thảo, trong thời hạn 3 tháng kể từ ngày được phát hành, bài báo khoa học xuất bản tại Việt Nam phải được cập nhật toàn văn trên Hệ thống thông tin quốc gia về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo để bảo đảm công khai, minh bạch thông tin, phục vụ tham khảo và đánh giá khoa học. 

Quản lý bài báo khoa học

Chương 2 của dự thảo bao gồm 5 điều, quy định chi tiết về quản lý bài báo khoa học, bao gồm các nội dung: Nguyên tắc xuất bản bài báo khoa học; cấu trúc của bài báo khoa học; đo lường chất lượng bài báo khoa học; quyền lợi và trách nhiệm của tác giả bài báo khoa học; quyền và trách nhiệm của tổ chức khoa học và công nghệ.

Theo dự thảo, cấu trúc một bài báo khoa học phải đầy đủ từ tiêu đề, tóm tắt, từ khóa, nội dung nghiên cứu đến tài liệu tham khảo và cam kết minh bạch. Quy trình xuất bản phải trải qua kiểm tra ban đầu, phản biện kín hai chiều, xét duyệt biên tập, duyệt đăng và nộp lưu chiểu. Việc đo lường, đánh giá chất lượng và năng suất công bố được giao cho cơ quan có thẩm quyền, trong đó Cục Thông tin, Thống kê có nhiệm vụ xây dựng cơ sở dữ liệu công bố khoa học, trích dẫn khoa học phục vụ đánh giá và xếp hạng tạp chí, cơ sở nghiên cứu, nhà khoa học. Bài báo khoa học có gian lận học thuật như đạo văn, làm giả dữ liệu, mua bán bài viết sẽ bị rút và không được công nhận trong đánh giá.

Chương này cũng làm rõ quyền và nghĩa vụ của các bên: tác giả được bảo vệ quyền sở hữu và lợi ích nhưng phải trung thực học thuật; tổ chức khoa học và công nghệ được tính bài báo khoa học khoa học vào thành tích nghiên cứu chung và phải xây dựng, ban hành quy chế, quy định quản lý nội bộ đối với hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ của cán bộ nghiên cứu thuộc quyền quản lý.

Đánh giá, xếp loại tạp chí khoa học

Dự thảo quy định về đánh giá, xếp loại tạp chí khoa học, bao gồm các nội dung: yêu cầu đánh giá, xếp loại tạp chí khoa học; đánh giá tạp chí khoa học theo các tiêu chí tại Điều 35 của dự thảo Nghị định quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo về thông tin, thống kê, đánh giá, chuyển đổi số và các vấn đề chung; xếp loại tạp chí khoa học; cơ sở dữ liệu trích dẫn khoa học phục vụ đánh giá, xếp loại tạp chí khoa học; trách nhiệm tổ chức thực hiện đánh giá, xếp loại tạp chí khoa học; sử dụng kết quả đánh giá, xếp loại tạp chí khoa học.

Hiện độc giả có thể xem chi tiết dự thảo và tham gia góp ý tại đây.