Trước làn sóng xâm phạm ngày càng tinh vi, việc chỉ dừng lại ở các biện pháp xử lý vụ việc đơn lẻ theo tư duy phản ứng bị động không còn đủ sức bảo vệ thương hiệu. Để Sâm Ngọc Linh thực sự tự tin bước ra thế giới, tư duy quản trị cần một bước chuyển chiến lược từ thực thi pháp lý đơn thuần sang “quản trị liêm chính thương hiệu”. Đây là giải pháp căn cơ nhằm bảo vệ nội hàm chất lượng, danh tiếng và tạo dựng nền tảng giá trị bền vững cho tài sản trí tuệ quốc gia.

Ranh giới pháp lý: Hạt nhân bảo vệ nguy cơ suy giảm danh tiếng

Một trong những nguyên nhân gốc rễ dẫn đến nhiễu loạn thị trường hiện nay, chuyên gia cho rằng bắt nguồn từ sự nhầm lẫn giữa định danh khoa học, thói quen gọi tên thương mại và địa vị pháp lý sở hữu trí tuệ. Về mặt sinh học, loài cây này được định danh là Panax vietnamensis var. Ha & Grushv, phát hiện lần đầu tại vùng núi Ngọc Linh vào năm 1973 và được định danh thực vật học năm 1985.

Do yếu tố lịch sử và thực tiễn thương mại, người tiêu dùng quen gọi chung là “Sâm Ngọc Linh”. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý sở hữu trí tuệ, “Ngọc Linh” là chỉ dẫn địa lý đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp Giấy chứng nhận đăng ký số 00049, bảo hộ riêng cho sản phẩm “sâm củ” chứ không phải tên gọi tự do cho mọi loại nguyên liệu hay mọi sản phẩm chế biến có sử dụng sâm.

Theo Luật sư Dương Thành Long, Chủ tịch ALIAT Group kiêm Tổng Thư ký Hội Chống hàng giả và Bảo vệ thương hiệu Hà Nội (ACAP), sự nhập nhằng giữa ngôn ngữ thị trường và ranh giới bảo hộ tạo ra một vùng xám pháp lý.

Luật sư Long chỉ ra, cụm từ “Ngọc Linh” bị gắn tùy tiện vào hàng loạt sản phẩm chế biến như trà, cao, viên nang, mỹ phẩm, hay các sản phẩm trồng ngoài khu vực bảo hộ mà không có tiêu chí kiểm soát nguồn gốc rõ ràng, chỉ dẫn địa lý có nguy cơ bị kéo khỏi chức năng chỉ dẫn xuất xứ. Rủi ro lớn nhất chính là hiện tượng “thông dụng hóa tên gọi”, nơi một chỉ dẫn địa lý độc bản bị biến thành danh từ chung chỉ một loại hàng hóa đại trà.

Khi danh tiếng bị pha loãng, khả năng bảo hộ và sức cạnh tranh quốc tế của sâm Ngọc Linh sẽ đứng trước nguy cơ "tiêu hoại" từ bên trong. Vì vậy, bảo vệ chỉ dẫn địa lý không chỉ là săn tìm người bán hàng giả, mà là thiết lập sự chuẩn hóa trong ngôn ngữ thương mại, trình bày nhãn mác và tuyên bố thông tin sản phẩm trên mọi kênh truyền thông.

Khai thông khoảng trống: Xây dựng kiến trúc tài sản trí tuệ đa tầng

Thị trường dược liệu hiện đại không chỉ giao dịch sâm củ tươi hay khô. Giá trị thương mại cao nhất của ngành công nghiệp dược phẩm và chăm sóc sức khỏe đang dịch chuyển mạnh mẽ sang các sản phẩm chế biến sâu, nguyên liệu chuẩn hóa, dịch chiết và cao sâm.

Việc Giấy chứng nhận chỉ dẫn địa lý hiện hành chỉ bao phủ sản phẩm sâm củ đang tạo ra một khoảng trống quản trị lớn đối với lớp sản phẩm trung gian và sản phẩm chế biến. Doanh nghiệp không thể tự ý mở rộng phạm vi bảo hộ chỉ dẫn địa lý bằng cách in chữ “Ngọc Linh” lên bao bì thực phẩm chức năng hay mỹ phẩm, nhưng họ hoàn toàn có quyền khai thác danh tiếng đó nếu sử dụng nguyên liệu hợp pháp và minh bạch.

Để giải quyết triệt để bài toán này, Luật sư Dương Thành Long đề xuất ngành sâm cần chuyển đổi sang một kiến trúc tài sản trí tuệ đa tầng đồng bộ.

Tầng thứ nhất là Chỉ dẫn địa lý “Ngọc Linh” dành riêng cho sản phẩm sâm củ, được quản lý nghiêm ngặt theo bản mô tả và quy chế chính thức.

Tầng thứ hai là cơ chế Nhãn hiệu chứng nhận dành cho nguyên liệu áp dụng cho lá, bột, sâm lá hoặc dịch chiết có hồ sơ nguồn gốc từ vùng chỉ dẫn địa lý.

Tầng thứ ba là Nhãn hiệu chứng nhận hoặc quy chuẩn tuyên bố dành cho sản phẩm chế biến sâu, xác nhận tỷ lệ nguyên liệu và cân đối vật chất đạt chuẩn.

Tầng thứ tư là nhãn hiệu riêng, kiểu dáng công nghiệp và tài sản số của từng doanh nghiệp, cho phép các thương hiệu cạnh tranh lành mạnh trên nền tảng tài sản tập thể. Nhãn hiệu chứng nhận đóng vai trò là công cụ bổ trợ đắc lực, giúp kéo dài chuỗi giá trị của chỉ dẫn địa lý sang các dòng sản phẩm chế biến mà không làm sai lệch hay vi phạm phạm vi bảo hộ gốc.

Xử lý hai mặt trận: Chiếm dụng bên ngoài và pha loãng bên trong

Hành vi xâm hại tài sản trí tuệ đối với sâm Ngọc Linh cần được nhận diện đầy đủ ở cả hai khía cạnh. Mặt trận thứ nhất là hành vi chiếm dụng từ bên ngoài, nơi các chủ thể hoàn toàn không có quyền sử dụng dấu hiệu “Ngọc Linh” nhưng vẫn kinh doanh sâm nhập lậu, cây giống giả, nguyên liệu trôi nổi hoặc giả mạo nhãn hiệu trên internet. Vụ việc cơ quan chức năng bắt giữ và tiêu hủy 148 cây giống giả sâm Ngọc Linh rao bán trên không gian mạng vào tháng 6 năm 2024 là minh chứng điển hình cho rủi ro gian lận ngay từ đầu chuỗi cung ứng.

Mặt trận thứ hai tinh vi hơn là hành vi pha loãng từ bên trong. Đây là trường hợp các chủ thể có quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý hoặc sở hữu vùng trồng hợp pháp nhưng lại khai thác vượt quá sản lượng thực tế, tuồn sâm ngoài chuỗi vào pha trộn, dùng lại tem mã truy xuất, hoặc mờ hóa ranh giới giữa sâm củ nguyên bản và sản phẩm chế biến. Hành vi này núp bóng sự hợp pháp, làm suy giảm niềm tin của thị trường và uy tín ngành sâm từ gốc rễ. Do đó, một hệ thống thực thi mạnh mẽ phải kết hợp giữa kiểm tra vật lý tại vườn trồng, kho bãi, điểm bán với việc đối soát dữ liệu số trên thị trường thương mại điện tử.

Trách nhiệm pháp lý trên môi trường số hiện nay đã được củng cố mạnh mẽ bởi Luật Thương mại điện tử số 122/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 01/07/2026, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi và Nghị định số 100/2026/NĐ-CP. Việc ứng dụng công nghệ như mã QR hay chip truy xuất nguồn gốc chỉ thực sự phát huy giá trị khi dữ liệu phía sau được kết nối trực tiếp với Cơ quan quản lý chỉ dẫn địa lý. Nếu mã QR chỉ dẫn tới một website do người bán tự nhập dữ liệu mà không có cơ chế đối soát sản lượng, công cụ đó sẽ vô tình trở thành tấm bọc hoàn hảo cho niềm tin giả.

Toàn cầu hóa không chỉ đòi hỏi một sản phẩm tốt, mà yêu cầu một hệ thống quản trị liêm chính có thể chứng minh tính minh bạch trên toàn chuỗi giá trị. Tinh thần của Nghị quyết số 50/2026/NQ-HĐND của HĐND TP. Đà Nẵng về cơ chế khuyến khích bảo tồn, phát triển Sâm Ngọc Linh hay Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi đã khẳng định bước chuyển căn bản từ tư duy xác lập quyền sang tư duy quản trị và thương mại hóa tài sản trí tuệ.

Luật sư Long đề xuất, thương hiệu sâm Ngọc Linh phải được vận hành như một hạ tầng dữ liệu và pháp lý chuyên biệt của ngành hàng.

Tổ chức quản lý chỉ dẫn địa lý cần xây dựng Sổ đăng bộ tài sản trí tuệ ở cả cấp độ tập thể và cấp độ doanh nghiệp, đồng thời thực thi nguyên tắc liêm chính sản lượng. Mỗi lô hàng xuất xưởng phải trả lời được các câu hỏi định lượng minh bạch về nguồn gốc từ cơ sở trồng nào, mã lô thu hoạch bao nhiêu, khối lượng thực tế ra sao, kiểm nghiệm bởi đơn vị nào, và số lượng tem mã phát hành có tương thích với năng lực sản xuất của vườn trồng hay không.

Khi dữ liệu quản trị được chuẩn hóa và minh bạch, hệ thống cảnh báo sớm có thể lập tức phát hiện các bất thường khi lượng sản phẩm lưu thông trên thương mại điện tử vượt quá khả năng cung ứng của vùng trồng. Đây chính là tấm lá chắn bảo vệ doanh nghiệp chân chính, dẹp bỏ gian thương và gieo mầm niềm tin vững chắc đối với các đối tác quốc tế.

Quản trị liêm chính thương hiệu không chỉ giúp giải quyết triệt để vấn nạn hàng giả, hàng mạo danh tại thị trường nội địa, mà chính là chiếc chìa khóa vàng nâng tầm giá trị, bảo vệ bản sắc và đưa thương hiệu Sâm Ngọc Linh, quốc bảo của Việt Nam, tự tin khẳng định vị thế trên bản đồ thương mại toàn cầu.

Mở ra không gian sinh thái mới, đối mặt trận địa thương mại mới

Trong bối cảnh thành phố định hướng phát triển kinh tế xanh và du lịch chăm sóc sức khỏe, nguồn tài nguyên bản địa  dược liệu của TP Đà Nẵng đang trở thành động lực quan trọng cho ngành công nghiệp chế biến, dược phẩm và mỹ phẩm.

Tuy nhiên, giữa làn sóng bùng nổ của thị trường dược liệu, một bài toán sinh tử đang đặt ra cho chính quyền và doanh nghiệp địa phương trong việc làm sao để nguồn tài nguyên quý giá này không bị vắt kiệt hay bị gian thương đánh cắp danh tiếng.

Trao đổi về vấn đề này, bà Nguyễn Thị Thúy, Phụ trách Văn phòng Đại diện Cục Sở hữu trí tuệ tại thành phố Đà Nẵng, nhấn mạnh rằng giá trị của sản phẩm dược liệu không chỉ được quyết định bởi tài nguyên thiên nhiên hay chất lượng nguyên bản, mà ngày càng phụ thuộc vào khả năng xây dựng, quản lý và khai thác tài sản trí tuệ.

Theo bà Thúy, nếu trước đây việc xác lập quyền sở hữu công nghiệp được xem là mục tiêu trọng tâm thì hiện nay yêu cầu cấp bách là phải chuyển mạnh sang tư duy quản trị, khai thác và phát triển hiệu quả các quyền này trong toàn bộ chuỗi giá trị.

Thực tế cho thấy, cùng một loại dược liệu nhưng giá trị thương mại có thể chênh lệch rất lớn tùy thuộc vào mức độ đầu tư cho hoạt động nghiên cứu, xây dựng thương hiệu và bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp. Dù một số sản phẩm đặc trưng của Đà Nẵng đã được bảo hộ dưới hình thức chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận hay nhãn hiệu tập thể, nhưng phần lớn giá trị gia tăng hiện vẫn chủ yếu đến từ nguyên liệu thô.

Đại diện Văn phòng Cục Sở hữu trí tuệ tại Đà Nẵng thẳng thắn chỉ ra hai "điểm nghẽn" lớn của ngành dược liệu địa phương: hoạt động xác lập quyền chưa tương xứng với tiềm năng và khâu quản lý sau bảo hộ còn nhiều lỗ hổng.

Số lượng đối tượng được bảo hộ hiện rất khiêm tốn, đặc biệt thiếu vắng các tài sản mang lại giá trị gia tăng cao như sáng chế chiết xuất, công nghệ chế biến hay kiểu dáng bao bì – cho thấy khoảng trống giữa nghiên cứu khoa học và thương mại hóa. Việc thiếu quy chế kiểm soát chất lượng chặt chẽ sau bảo hộ đang vô tình tạo chỗ cho nạn mạo danh nhãn hiệu, giả mạo nguồn gốc Sâm Ngọc Linh bùng phát tinh vi trên các sàn thương mại điện tử.

Văn phòng Đại diện Cục Sở hữu trí tuệ tại Đà Nẵng vừa đề xuất nhóm giải pháp chiến lược nhằm nâng tầm quản lý ngành dược liệu. Trọng tâm của chiến lược là lồng ghép quyền sở hữu công nghiệp ngay từ khâu quy hoạch vùng trồng, chương trình OCOP và đề tài nghiên cứu. Đồng thời chuyển mạnh tư duy từ "đăng ký bảo hộ" sang "quản trị và thương mại hóa" qua chuyển giao công nghệ, góp vốn bằng tài sản trí tuệ.

Bên cạnh việc thúc đẩy các viện, trường đăng ký sáng chế và kiểu dáng công nghiệp để tăng hàm lượng tri thức, thành phố sẽ đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng AI phát hiện vi phạm trên không gian mạng và siết chặt phối hợp liên ngành giữa lực lượng sở hữu trí tuệ, công an, quản lý thị trường, hải quan. Đây được xem là chiến lược sống còn để bảo vệ bản quyền, nâng tầm Sâm Ngọc Linh cùng các dược liệu quý của Đà Nẵng tự tin vươn ra thị trường quốc tế.

(Còn tiếp)

Để Sâm Ngọc Linh vươn tầm thế giới (Bài 2): Số hóa vùng trồng, hướng mở kiểm định tại chỗ 

Bảo Hòa