Ở nơi ấy, rừng không chỉ là rừng. Rừng là nguồn nước, là ký ức và sinh kế. Với những người đang ngày đêm giữ từng gốc sâm, giữ rừng chính là điều kiện sống còn để “quốc bảo” vươn xa.

Sâm Ngọc Linh là sản phẩm quốc gia. Loài sâm đặc hữu phân bố tự nhiên trên khối núi Ngọc Linh, khu vực giáp ranh Quảng Nam và Kon Tum (nay thuộc địa giới TP. Đà Nẵng và tỉnh Quảng Ngãi). Giá trị của nó không chỉ nằm ở hợp chất saponin quý hiếm, mà còn ở câu chuyện văn hóa, tri thức bản địa và hệ sinh thái rừng độc đáo.

“Bố” Lim – “Cây sâm già” thầm lặng của đồng bào Xê Đăng

Khối núi Ngọc Linh đón chúng tôi bằng cái lạnh rất riêng: len qua lớp áo, quyện cùng hơi nước và gió rừng lồng lộng. Ở vùng núi cao này, Sâm Ngọc Linh có môi trường sinh trưởng tự nhiên nên việc phát triển sâm ở Trà Linh luôn gắn liền với việc giữ rừng.

Giữa đại ngàn, ông Hồ Văn Lim – người được bà con gọi thân thương là “Bố Lim” – vẫn bước đi thoăn thoắt dù tuổi đã xế chiều. Con đường vào vườn sâm của Bố Lim ở thôn Hi Ló không dành cho người vội: những con dốc dựng đứng, rễ cây nổi chằng chịt như dây giữ đất, thân gỗ lớn khiến người đi vừa dò từng bước vừa ngẩng nhìn tán rừng.

Ở Trà Linh, người ta hay rủ rỉ câu “Nhất Du, Nhì Lượng” khi nói về những “vua sâm”, vườn sâm lớn. Bố Lim ngoài 70 tuổi ít người biết đến hơn nhưng không vì thế mà ông chạnh lòng. Khi những người em như ông Hồ Văn Du (SN 1962) hay ông Nguyễn Văn Lượng (SN 1974) và Bố Lim đều từng là những nhân viên của Trạm Dược liệu.

Trong lòng đồng bào Xê Đăng và nhiều người dưới xuôi lên Trà Linh làm giàu từ cây sâm vẫn ghi lòng tạc dạ biết ơn bố Lim - một “cây sâm già” đáng quý lặng lẽ giữ hồn quốc bảo trên khối núi Ngọc Linh.

Chị Hồ Níp (SN 1990), con gái bố Lim kể: “Hồi 7-8 tuổi tôi đã theo bố lên rừng. Những cụm rừng có sâm củ già không đếm nổi bao nhiêu năm tuổi. Bố từng làm giao liên xã, sớm biết trồng sâm, thái phơi khô rồi mỗi khi đi đưa giấy tờ sẽ xuống Bắc Trà My bán thêm sâm đổi gạo, mắm muối nuôi vợ con. Bố gom giống cho trạm dược liệu để mua đồng hồ.”

Chị Níp tiếp lời: “Bố tôi cũng kể, khi còn là thanh niên chưa vợ, bố đã phơi sâm xuống Bắc Trà My bán 1 ký sâm đổi lấy 50 đồng. Mỗi bao gạo thời ấy là 5 đồng. Khi đó, dược sĩ Đào Kim Long vẫn chưa lên đây. Khi Sâm bắt đầu có giá, bố gom được nhiều sâm thì thường xuyên bị mất cắp. Mỗi lần có khi bị mất trộm hàng trăm cây. Khi dược sĩ Đào Kim Long - Người được cho là đưa sâm Ngọc Linh ra ánh sáng lên thành lập Trạm Dược Liệu thì bố đã trồng sâm, bán sâm rất nhiều rồi”.

Bố Lim cũng kể, sau này, dược sĩ Đào Kim Long về trạm thường nói trong các buổi họp với người dân: ‘Sau này, cây sâm rất có giá nên giữ gìn, khuyến khích trồng để khai thác’

Như cây sâm giữa rừng già, Bố Lim hơn nửa thế kỷ âm thầm truyền tri thức trồng sâm cho dân bản xuất phát từ mong muốn đơn giản: mong đồng bào có cái ăn cái mặc và bóng rừng già vẫn mãi che chở cho con người.

Bố Lim nhớ lại những năm tháng tuổi trẻ, khi sâm với người Xê Đăng còn là thứ cây rừng bí ẩn. Nhưng đưa sâm về trồng thành vườn lại là câu chuyện khác. Cây lớn chậm, phải mất nhiều năm mới cho củ. Với người nghèo, chờ đợi một loại cây mất hàng năm trời là quyết định chẳng dễ dàng.

Bố Lim hồi tưởng: “Ồ, tôi trồng sâm lâu lắm rồi. Tôi nghe nói trong rừng sâu có Sâm Ngọc Linh chữa được đau bụng, cầm được máu nên vào rừng tìm. Khi tôi còn là thanh niên đã đi bộ 3 ngày 2 đêm về Bắc Trà My bán sâm lấy gạo. Đường đi hoang sơ, thú dữ nhiều, phải cơm đùm gạo bới mà đi. Ba mẹ tôi không biết trồng sâm, tự tôi chỉ nghe nói cây sâm ở trên núi cao rồi đi tìm. Sau này Nhà nước mới thành lập Trạm Dược liệu.”

Khoảng năm 1973, khi mới mười tám đôi mươi, Bố Lim dồn sức tìm cây giống bên các dòng thác, con suối về trồng tại vườn ở thôn Hi Ló. Mấy năm sau, cùng với việc gom giống cho Trạm Dược liệu, ông dồn sức trồng khoảng 1.000 cây cho vườn riêng. Ngày ấy, ông chỉ nghĩ trồng sao cho đủ ăn. Chính Bố Lim cũng không ngờ có ngày cây sâm lại phát triển rực rỡ đến thế. Bố Lim cười kể:

“Lần đầu tiên tôi thấy sâm thực sự phát triển và có giá trị lớn là khi một ngày, có người trả tôi tận 1 tỷ đồng tiền bán sâm!”

Bố Lim cũng là người Xê Đăng đầu tiên chia sẻ đất vườn cho người dưới xuôi lên làm công như ông Tùng Hà để truyền nghề trồng sâm. Nay ông Tùng Hà đã có vườn riêng với số lượng cây lớn gấp đôi Bố Lim.

Từ 1.000 cây ban đầu, diện tích vườn sâm của gia đình bố Lim nay đã phát triển lên hơn 5 ha với hàng triệu gốc, trong đó có nhiều cây sâm “khủng”, trở thành nguồn cây giống quan trọng cho cả vùng. Điều đáng quý hơn cả con số chính là cách ông bền bỉ truyền lại tri thức, kinh nghiệm, sẵn sàng cho hạt giống, cây giống cho bà con Xê Đăng ở Trà Linh và Kon Tum (nay là tỉnh Quảng Ngãi) và những người từ miền xuôi lên núi lập nghiệp.

Chỉ tay ra phía dòng Nhốc Nhếch chảy qua vườn, Bố Lim bảo đó là “Suối Sâm”. Có người còn dệt nên câu chuyện, mùa sâm chín, những chùm quả đỏ rơi xuống dòng nước tạo nên sắc vàng kỳ ảo dưới nắng thay vì nước trong vắt như những dòng suối khác. Dẫu chỉ là câu chuyện dân gian, nó cho thấy cây sâm đã bám rễ sâu vào đời sống tâm linh và ký ức của người Xê Đăng khi đúng là con suối màu vàng và xung quanh là hàng triệu cây Sâm Ngọc Linh rộ mùa quả chín.

Khu vườn kiểm tra nguồn gen trên độ cao 1.860 m

Từ Hi Ló qua nóc Măng Lùm không xa, hành trình tiếp tục dẫn lên vườn sâm Thầy Vàng ở độ cao 1.860 m. Tiếng chuông gió rung lanh lảnh giữa không gian tĩnh mịch. Bà Hoàng Thị Hương, dù đã hơn 70 tuổi gương mặt vẫn tỏa ra khí chất trẻ trung. Bà Hương gắn bó quản lý nơi đây suốt hơn 10 năm qua sau khi rời Hà Nội:

“Phải yêu rừng, yêu cây mới ở đây được. Hồi mới lên đây, Trà Linh còn thưa vắng. Mùa đông lạnh buốt, rắn rết nhiều, không có tình yêu thì khó bám trụ lắm.”

Mùa quả chín, chùm quả Sâm Ngọc Linh chuyển màu đỏ rực màu hạt tương tư, căng mọng vươn cao giữa vòm lá như những "ngọn lửa nhỏ" hay bông hoa tiểu tú cầu kiêu hãnh.

Ông Trần Tấn Điền, người xây dựng vườn sâm Thầy Vàng, tâm sự: “Hơn 10 năm trước, lần đầu thử Sâm Ngọc Linh, tôi cắn một miếng và cảm thấy mấy ngày đêm không ngủ mà vẫn không mệt mỏi. Là người xuất thân từ gia đình có truyền thống Đông y, tôi nhận ra giá trị dược liệu vô giá của cây sâm và quyết định theo đuổi.”

Tên gọi “Thầy Vàng” bắt nguồn từ câu chuyện gia đình ông Điền. “Ông nội tôi kể rằng, hơn trăm năm trước, khi vua Tự Đức kinh lý qua xứ Quảng bị trật chân, ông tổ gia đình là thầy thuốc Đông y Trần Tấn Bàng đã chữa khỏi và được sắc phong là “Người thầy có bàn tay vàng”. Dân trong vùng quý mến gọi là thầy Vàng. Năm 2000, ông Điền nghe ba nói có thể không giữ nghề Đông Y nhưng nhất định phải giữ lại cái tên thầy Vàng. Nên khi bén duyên với Sâm Ngọc Linh, ông đã lấy tên Vườn sâm là Thầy Vàng để tưởng nhớ cội nguồn.

Sau hai lần thất bại do chọn độ cao chưa phù hợp và vấn đề hợp tác, ông Điền dừng chân ở nóc Măng Lùm. Ông xây cầu cho dân bản, làm vườn sâm dưới khu rừng phòng hộ cheo leo, biến nơi đây thành điểm sâm Ngọc Linh uy tín. Nguyên tắc của ông rất rõ ràng: “Trồng sâm ở đây, không nhổ một cây nào khi chưa đủ 10 tuổi”. Những mô hình như Thầy Vàng đang hướng tới việc quản lý tuổi cây, truy xuất nguồn gốc và bảo vệ nguồn gen chuẩn — chìa khóa bắt buộc để Sâm Ngọc Linh bước ra thế giới.

Từ “cây đổi đời” đến ngành kinh tế sinh thái

Hàng nghìn hộ dân, doanh nghiệp, hợp tác xã hôm nay đang tham gia vào chuỗi giá trị mới. Những “ngôi làng triệu phú” nhờ sâm xuất hiện ngày càng nhiều. Tuy nhiên, giá trị sâm càng cao thì áp lực lên rừng và nguồn gen càng lớn.

Những chính sách từ Nghị quyết của HĐND thành phố giai đoạn 2026 - 2030 – với mức hỗ trợ từ 50% đến 100% giá mua cây giống, hỗ trợ hàng tỷ đồng xây dựng trung tâm sản xuất giống chất lượng cao, ứng dụng phương pháp nuôi cấy mô hiện đại – đang trở thành đòn bẩy quan trọng. Cùng với khát vọng của người dân và tư duy đổi mới của chính quyền địa phương, Trà Linh đang từng bước đưa Sâm Ngọc Linh trở thành một ngành công nghiệp dược liệu – du lịch.

Chính sách mở ra cơ hội nhưng đòi hỏi quản lý chặt chẽ. Thị trường quốc tế cần nguồn nguyên liệu kiểm chứng được, nguồn gen rõ ràng và chế biến sâu. Giữ rừng chính là giữ môi trường sinh thái cho sâm phát triển.

Song song với phát triển kinh tế, du lịch sinh thái gắn liền với cây sâm đang mở ra một hướng đi đầy triển vọng. Nhiều đoàn du khách xa xôi, như từ Vũng Tàu thông qua các đơn vị lữ hành như TaDi Travel, đã tìm về Trà Linh để trải nghiệm. Tại đây, họ được check-in bên chiếc cầu treo thơ mộng, ghé thăm vườn sâm Thầy Vàng và tự tay trải nghiệm khoảnh khắc đào sâm đầy cảm xúc—chậm rãi gạt lớp đất tơi xốp để đánh thức củ sâm xù xì nằm sâu những "đốt mắt thời gian".

Không dừng lại ở hành trình khám phá, du khách còn được thưởng thức ẩm thực núi rừng độc đáo và hòa mình vào không gian văn hóa KonPin – Thần Sâm thiêng liêng. Cây sâm Trà Linh giờ đây không chỉ đơn thuần là một thương phẩm giá trị, mà đã trở thành biểu tượng của niềm tin và lòng biết ơn sâu sắc dành cho thiên nhiên.

Giai đoạn 2026–2030, UBND xã Trà Linh đặt mục tiêu thu hút 50.000–80.000 lượt khách/năm (trong đó có 3.000–5.000 khách quốc tế), hình thành các mô hình du lịch cộng đồng và trải nghiệm văn hóa Xê Đăng.

Đến Trà Linh gió lộng… mua Sâm Ngọc Linh

Ngày rời Măng Lùm, Bố Lim nhổ vài củ sâm lớn làm quà. Nhìn bàn tay già nua cẩn trọng nâng củ sâm, Bố Lim dặn dò: “Trồng sâm lâu ăn lắm, 3–4 năm là chưa có thu hoạch gì từ củ sâm đâu. Muốn có củ sâm quý, phải biết chờ đợi.”

Nhìn củ sâm trên tay, ông Trần Tấn Điền chia sẻ thêm, từ khi lên đây, ông Điền mới biết nhiều củ sâm già tuổi, trọng lượng lớn và đẹp được đấu giá, các cuộc thi mang lại danh tiếng cho Trà Linh hôm nay đều có nguồn gốc từ khu vườn Bố Lim. 

Ông Điền bày tỏ: “Hàng chục ngàn cây sâm của vườn thầy Vàng đều là giống sâm từ bố Lim. Tôi nghĩ những người đồng bào Xê Đăng như Bố Lim rất xứng đáng được tôn vinh. Bởi phải có những người bản địa như Bố Lim gìn giữ và lan tỏa mới có được những lớp kỹ sư, dược sĩ, những người làm sâm trẻ nối tiếp, nghiên cứu phát triển như hôm nay.”

Từ một người lặng lẽ đi tìm sâm, Bố Lim đã trở thành người truyền nghề, là "củ sâm già" của đại ngàn. Giấc mơ đưa Sâm Ngọc Linh vươn tầm thế giới không nằm ở những điều xa xôi, mà bắt đầu từ việc rất gần: giữ rừng nguyên vẹn, giữ nguồn gen thuần khiết, giữ cho người dân bám núi và giữ cho những câu chuyện huyền thoại không bị thất truyền.

Theo ông Trịnh Minh Hải – Chủ tịch UBND xã Trà Linh, trồng Sâm Ngọc Linh để bảo vệ rừng và bảo vệ rừng để trồng sâm. Từ đó, phát triển sâm Ngọc Linh cũng là lợi thế kinh tế cốt lõi của địa phương trong công tác bảo vệ rừng – nơi có hơn 3.500 hộ dân (chủ yếu là đồng bào Xơ Đăng) đang trồng sâm trên 2.000 ha quy hoạch. Để bảo vệ môi trường, xã đang triển khai kế hoạch "Xã không rác thải nhựa trong trồng sâm", vận động người dân thay thế thùng xốp và nhựa bằng vật liệu tự nhiên như cọc tre, gỗ keo, luống đất.

Rút kinh nghiệm từ Quế Trà My, chính quyền xã quyết tâm bảo vệ thương hiệu và nguồn gen thuần chủng bằng cách phối hợp tiêu hủy sâm Ngọc Linh giả, sâm ngoại lai, đồng thời kiến nghị trang bị máy kiểm định chất lượng tại chỗ và đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc. Định hướng lâu dài của Trà Linh là thu hút doanh nghiệp đầu tư chế biến sâu và kết hợp công nghiệp dược liệu với du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng tại các làng như Tắk Ngo, KonPin.

 Bảo Hòa