Băn khoăn mang tên kiểm định và trăn trở của người trồng sâm

Nằm sâu dưới độ cao hàng nghìn mét so với mực nước biển, những cây sâm Ngọc Linh chắt chiu tinh túy của đất trời để cho ra hàm lượng dược chất vượt trội dâng đời. Thế nhưng, câu chuyện đưa củ sâm từ lòng đất đến tay người tiêu dùng, đặc biệt là những thị trường khó tính như châu Âu, lại là một hành trình lắm gian nan.

Sở hữu vườn sâm rộng hàng ngàn mét vuông, ông Trần Tấn Điền, Chủ vườn sâm thuộc Công ty Sâm Ngọc Linh Thầy Vàng, không giấu nổi những trăn trở của một người gắn bó với loài dược liệu quý này.

Ông Điền đau đáu nỗi niềm chia sẻ, để có được một mẫu sâm mang đi kiểm định theo yêu cầu của khách hàng làm quà tặng quốc tế, công sức và chi phí bỏ ra là không hề nhỏ.

Từng lên vườn nhổ được cây sâm phải mất đến một ngày một đêm, ông Điền thấu hiểu cảm giác sốt ruột khi phải chờ đợi kết quả kiểm định cho khách hàng. Khách hàng của Thầy Vàng mua biếu người thân hay gửi sang châu Âu thường đòi hỏi hàm lượng dược chất phải thật cao. Kinh nghiệm nhiều năm cùng sự tư vấn từ các viện nghiên cứu dược liệu cho ông ĐIền biết, thời điểm thu hoạch vào các tháng cuối năm như tháng 9 - 12, khi thời tiết vào mùa đông, mới là lúc tích tụ được những tinh túy nhất của củ sâm Ngọc Linh.

Thế nhưng, "gập ghềnh" nhất trong việc đưa Sâm Ngọc Linh ra "biển" lớn lại nằm ở bài toán kiểm nghiệm chất lượng.

Chủ vườn Thầy Vàng cho hay, số tiền lớn mỗi lần kiểm định khiến người trồng sâm như ông không khỏi băn khoăn. Để làm đầy đủ các chỉ tiêu phải tốn từ 5 - 7 triệu đồng cho mỗi mẫu sâm gửi từ TP Đà Nẵng vào TP Hồ Chí Minh, còn dịch vụ rẻ nhất cũng tốn từ 1,5 - 2 triệu đồng khi kiểm định tại Quảng Ngãi.

Chi phí cao đã đành, người dân lại phải lội ngược lội xuôi gửi mẫu vào TP. Hồ Chí Minh, ra Hà Nội hay sang Quảng Ngãi vô cùng tốn kém và mất thời gian. Chính vì vậy, ước mơ lớn nhất của ông Điền cũng như toàn bộ người dân trồng sâm là ngay tại thành phố Đà Nẵng có thể sớm thành lập một Trung tâm kiểm định chất lượng sâm. Một trung tâm kiểm định tại chỗ với giá thành vừa phải sẽ giúp người dân dễ dàng kiểm tra hàm lượng dược chất, biết chính xác thời điểm khai thác tốt nhất để nâng cao giá trị sản phẩm.

Từ con tem gắn chip IoT đến hành trình minh bạch hóa nguồn gốc

Khó khăn của người dân không chỉ nằm ở khâu kiểm định mà còn ở bài toán bảo vệ thương hiệu trước nguy cơ sâm giả phức tạp trên thị trường. Nhằm giải quyết vấn đề này, Sở Khoa học và Công nghệ kết hợp cùng các đơn vị chuyên môn như Digital King Dom triển khai đề tài số hóa bài bản từ năm 2023, mở ra hướng đi mới cho truy xuất nguồn gốc sâm Ngọc Linh nằm trong vùng Chỉ dẫn địa lý.

Ông Hồ Vũ, Giám đốc điều hành của Công ty Cổ phần đầu tư Digital King Dom đơn vị chủ trì nhiệm vụ Khoa học và Công nghệ do Sở Khoa học và Công nghệ TP Đà Nẵng giao, chia sẻ rằng đề tài tập trung triển khai ba nhiệm vụ cốt lõi. Đầu tiên là số hóa dữ liệu vùng trồng sâm Ngọc Linh nằm trong vùng Chỉ dẫn địa lý, biến những vùng trồng vốn chỉ nằm trên thực địa thành dữ liệu số có thể quản lý bằng nhật ký canh tác và nhật ký trồng trọt. Thứ hai là xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc dựa trên quy định quản lý hiện hành, hình thành hai sản phẩm đầu cuối là tem giấy và tem điện tử gắn chip. 

Song hành cùng mục tiêu nâng tầm giá trị và hướng tới chứng nhận xanh cho Sâm Ngọc Linh Đà Nẵng, công nghệ IoT phát thải thấp đã chính thức được đưa vào ứng dụng thử nghiệm. Giải pháp công nghệ này đóng vai trò như một 'người đồng hành' tin cậy, giám sát liên tục toàn bộ chuỗi cung ứng—từ vùng trồng, khâu vận chuyển, đóng gói, chế biến, bảo quản cho đến quy trình logistics xuất khẩu."

Thiết bị cảm biến (IoT) và bản đồ số giúp theo dõi chính xác lượng nước tưới, phân bón, đo lường mức độ phát thải carbon. Dữ liệu thu thập được là bằng chứng khoa học để nông sản đạt các chứng nhận xanh tạo lợi thế cạnh tranh vượt trội và bán được giá cao hơn.

Cuối cùng là tăng cường khả năng chống giả cho củ sâm, trong đó tem không chip dùng cho nhu cầu thông thường, còn tem điện tử gắn chip IoT sẽ ưu tiên dành cho những củ sâm giá trị cao từ 8 đến 10 tuổi trở lên. Bên cạnh đó, hệ thống còn tích hợp các thiết bị IoT để giám sát nhiệt độ, độ ẩm, vị trí thực, đồng thời mở rộng nghiên cứu quản lý an ninh, quản lý chuỗi cung ứng vận chuyển và hướng tới quy trình phát triển sâm phát thải thấp.

Mặc dù mang lại lợi ích rất lớn, ông Hồ Vũ cũng chỉ ra, khó khăn lớn nhất trong quá trình triển khai chính là trình độ ứng dụng công nghệ của bà con nông dân, đặc biệt là người dân đồng bào thiểu số. Việc hướng dẫn người dân khai báo và xử lý dữ liệu ở cấp độ cơ sở tốn nhiều thời gian nhất.

Tuy nhiên, sau bước đào tạo ban đầu, mỗi hộ trồng sâm sẽ sở hữu tài khoản riêng, kết hợp với sự hỗ trợ kiểm tra và kích hoạt mã từ các cơ quan chức năng địa phương để hệ thống vận hành trôi chảy. Thử nghiệm thực tế tại vườn sâm Thầy Vàng với 8 cây sâm đầu tiên được cấp mã định danh đã chứng minh tính hiệu quả của mô hình. Giờ đây, thông qua ứng dụng công nghệ, người mua hoàn toàn có thể biết rõ củ sâm được trồng trên thửa đất nào, trồng từ năm nào và quá trình chăm sóc ra sao.

Đưa báu vật quốc gia vươn tầm thế giới bằng sức mạnh tri thức

Định hướng phát triển Sâm Việt Nam - Sâm Ngọc Linh trở thành Sản phẩm quốc gia theo các Quyết định của Thủ tướng Chính phủ không chỉ dừng lại ở sự hỗ trợ cho các nông hộ, mà là một chiến lược toàn diện mang tầm vóc vĩ mô. Sau khi Cục Sở hữu trí tuệ cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý "Ngọc Linh" cho sản phẩm sâm củ, phạm vi bảo hộ liên tục được mở rộng sang các xã vùng trồng trọng điểm.

Song song đó, Bộ Khoa học và Công nghệ khẩn trương phối hợp với các địa phương triển khai Đề án khung phát triển sản phẩm quốc gia với hàng loạt nhiệm vụ nghiên cứu quan trọng. Các dự án tập trung vào việc nghiên cứu bộ chỉ thị phân tử phục vụ giám định, giải trình tự hệ gen, tuyển chọn giống gốc chất lượng cao, hoàn thiện quy trình nhân giống từ hạt cũng như công nghệ tế bào in-vitro bioreactor.

Các quy trình canh tác dưới tán rừng, ứng dụng chế phẩm vi sinh, trồng sâm trong nhà màng hay sử dụng vườn ươm thông minh cũng được nghiên cứu đồng bộ nhằm gia tăng năng suất, giảm chi phí và nâng cao giá trị kinh tế. Về mặt tiêu chuẩn chất lượng, Tiêu chuẩn quốc gia Sâm Việt Nam đã được ban hành, làm cơ sở để Bộ Y tế đưa chuyên luận Sâm Việt Nam vào Dược điển Việt Nam, đồng thời tiếp tục hoàn thiện kỹ thuật phân tích SSR để ngăn chặn tình trạng sâm giả trên thị trường.

Đại diện Vụ Khoa học kỹ thuật và công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) nhận định rằng, đầu tư cho khoa học công nghệ không chỉ tạo ra các quy trình kỹ thuật hay kết quả nghiên cứu đơn thuần, mà quan trọng hơn là tạo dựng năng lực công nghệ, hình thành đội ngũ chuyên gia và doanh nghiệp đổi mới sáng tạo để phát triển bền vững ngành sâm.

Việc đưa Sâm Ngọc Linh vươn ra thị trường quốc tế không chỉ mở bằng lợi thế của thiên nhiên, mà phải bằng tri thức, công nghệ và khát vọng phát triển. Khi khoa học công nghệ trở thành động lực xuyên suốt toàn bộ chuỗi giá trị, cùng với sự hình thành của Trung tâm công nghiệp dược liệu và các cơ sở kiểm định hiện đại tại chỗ, Sâm Ngọc Linh sẽ không chỉ là niềm tự hào của địa phương mà còn hoàn toàn đủ điều kiện để hướng đến khẳng định vị thế vững chắc trên thị trường thế giới.

 Bảo Hòa