Vào một buổi sáng giữa tháng Giêng 2026, trên sân khấu chính trị và công nghệ nước nhà, sự kiện khởi công nhà máy chế tạo chip bán dẫn đầu tiên của Việt Nam tại Hòa Lạc đã ghi dấu một chương mới của hành trình đổi mới. Tổng Bí thư Tô Lâm, Thủ tướng Phạm Minh Chính cùng lãnh đạo các bộ, ngành đã có mặt trong nghi thức ấy, không chỉ để bấm nút khởi công mà để chứng kiến một quyết tâm: chuyển từ “tham gia” sang “làm chủ” công nghệ lõi mà lâu nay vẫn nằm ngoài tầm kiểm soát của nền sản xuất nội địa.

Biểu tượng của dự án - trên diện tích 27ha, nơi Viettel định hướng xây dựng hạ tầng cho thiết kế, thử nghiệm và sản xuất chip - không đơn thuần là một công trình kỹ thuật. Nó là minh chứng sống cho một quốc gia tự lực cường, dám đặt cược vào tương lai có lợi thế cạnh tranh trong kỷ nguyên số.

Hệ sinh thái pháp lý - “Bệ phóng” cho những con chip “Made in Vietnam”

Không thể tách rời với bước ngoặt kỹ thuật đó là bước chuyển đổi toàn diện của hệ thống pháp luật. Từ năm 2025 đến đầu 2026, Việt Nam đã kết thúc một trong những chương trình cải cách pháp lý sâu rộng nhất lịch sử hiện đại: 51 đạo luật mới nhằm điều chỉnh từ trí tuệ nhân tạo đến chuyển đổi số và sở hữu trí tuệ. Trong đó, “bộ ba” nổi bật là Luật Trí tuệ nhân tạo, Luật Chuyển đổi số và Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2025 đóng vai trò nền tảng để bảo hộ các sáng tạo công nghệ mới ngay từ giai đoạn thiết kế ban đầu.

Điều đó có tác dụng như việc dọn sạch sân chơi pháp lý: chẳng hạn, các đối tượng tạo ra từ AI hay kiểu dáng công nghiệp phi vật lý như mô phỏng 3D, thiết kế hệ thống trong metaverse đều có khung bảo hộ rõ ràng. Đây là nền tảng cho những thiết kế chip và phần mềm cốt lõi của Viettel Mainboard và các doanh nghiệp công nghệ khác, giúp tăng cường bảo vệ quyền IP trước sao chép trái phép và thu hút đầu tư.

Tài sản trí tuệ - Từ “kho báu vô hình” đến nguồn vốn thực chất

Tài sản trí tuệ không còn là thứ “vô hình” khó định giá, mà đã được luật hoá để trở thành tài sản có thể định đoạt, giao dịch, vay vốn, đấu thầu, thậm chí đảm bảo vốn ngân hàng. Chẳng hạn, cơ chế trả thù lao phần trăm lợi nhuận cho tác giả sáng chế nằm trong chính sách mới nhất đã và đang kích thích đội ngũ kỹ sư trẻ dồn tâm huyết vào sáng tạo dài hạn. (Văn bản cụ thể liên quan đang được triển khai trong triển khai Luật SHTT sửa đổi 2025 và các nghị định hướng dẫn.)

Thêm vào đó, các quy định mới về quản trị nội bộ giúp doanh nghiệp minh bạch hóa giá trị IP theo điều khoản quản trị tài sản, mở đường cho startup công nghệ đưa tài sản trí tuệ vào báo cáo tài chính, tạo điều kiện gọi vốn hiệu quả. Khi IP được đưa vào bảng cân đối kế toán, đó không chỉ là tài sản pháp lý mà còn là “vốn thực”.

Thực thi IP - “Tấm vé” vượt rào cản thương mại quốc tế

Trong bối cảnh địa chính trị phức tạp, việc tuân thủ tiêu chuẩn IP quốc tế không còn là lựa chọn, mà là điều kiện để duy trì và mở rộng xuất khẩu. Việc chính quyền Mỹ áp thuế đối ứng trên một số hàng hóa Việt Nam từ 8/2025 là lời nhắc nhở rõ ràng: trong thương mại toàn cầu, IP mạnh giúp thương hiệu không bị phơi bày trước các đòn thuế/pháp lý cạnh tranh.

Đó là lý do tại sao chiến dịch “làm sạch” các trang web vi phạm như Fmovies và việc xử lý hàng nhái thương hiệu lớn như ZARA tại Việt Nam đều được xem không chỉ là thực thi pháp luật, mà là nỗ lực cải thiện hình ảnh quốc gia về sự tôn trọng quyền IP - một “tấm vé thông hành” khi bước vào các thị trường khó tính như Mỹ và EU. (Nhiều báo quốc tế và tổ chức thương mại viện dẫn Việt Nam trong các báo cáo tuân thủ EVFTA và TPP.)

Làm sạch thị trường - Bảo vệ niềm tin trong kỷ nguyên số

Song hành với khung pháp luật mới là những bước đi quyết liệt trong thực thi. Năm 2025, lực lượng chức năng đã xử lý hơn 123.000 vụ vi phạm liên quan tới hàng giả, hàng nhái và vi phạm quảng cáo, đồng thời tỷ lệ khởi tố hình sự tăng hơn 17,5%. Đây không phải những con số vô hồn: nó là minh chứng cho quyết tâm làm trong sạch thị trường, bảo vệ người tiêu dùng trong môi trường số vốn đầy mối nguy từ quảng cáo sai sự thật của KOLs hay các vụ lừa đảo văn hóa.

Các vụ việc như scandal lừa đảo đêm nhạc “Về đây bốn cánh chim trời”, hay việc những người có ảnh hưởng marketing sai lệch sản phẩm, đặt ra yêu cầu pháp lý mới. Luật Quảng cáo 2025 đã siết kỷ cương trách nhiệm của KOLs khi họ phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại nếu quảng bá sai sự thật - đánh dấu bước đầu của nền kinh tế số có trách nhiệm.

Định vị IP để vươn xa

Nhìn lại bức tranh rộng lớn, từ lễ khởi công nhà máy chip Viettel như một phát súng khai hỏa cho “kỷ nguyên vươn mình”, đến bộ khung pháp luật kỹ thuật số và IP mạnh mẽ, có thể thấy Việt Nam không chỉ theo đuổi mục tiêu tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu, mà đang đặt nền tảng để định vị, bảo vệ và nâng tầm tài sản trí tuệ trên bản đồ thế giới.

Trong thời đại số, mỗi sáng chế, mỗi thiết kế, mỗi quy trình tối ưu hoá sản phẩm đều là một “tấm thẻ thông hành” khi bước vào thương mại quốc tế. Và hơn cả, việc đặt IP ở trung tâm chiến lược phát triển quốc gia chính là biểu hiện rõ nhất của một đất nước đang vươn mình mạnh mẽ, chủ động và tự tin trong cuộc đua đổi mới sáng tạo toàn cầu.

Box ví dụ minh hoạ về doanh nghiệp công nghệ Việt

Một bức tranh định vị tài sản trí tuệ (IP) của Việt Nam sẽ thiếu hẳn sắc chiều nếu không nhìn vào cách các doanh nghiệp công nghệ lớn biến chiến lược IP thành lợi thế cạnh tranh.

Viettel, doanh nghiệp công nghệ – viễn thông có ảnh hưởng hàng đầu tại Việt Nam, là một trong những ví dụ điển hình. Số lượng bằng sáng chế của Viettel tăng trưởng ấn tượng: tổng số đơn đăng ký của tập đoàn đã vượt 505 đơn, trong đó 94 bằng được cấp chính thức, và số đơn đang chờ phê duyệt lên tới hơn 339. Những con số này cho thấy mức độ cam kết nghiên cứu – phát triển một cách bền bỉ và có chiến lược. Không chỉ dừng lại ở thị trường trong nước, Viettel còn có bằng sáng chế được bảo hộ độc quyền tại Hoa Kỳ, thị trường khắt khe nhất thế giới về tiêu chuẩn IP. Điều này giúp các giải pháp công nghệ “Make in Vietnam” có cơ hội cạnh tranh toàn cầu.

Không chỉ ở Viettel, bức tranh phát minh nội địa rộng hơn cũng đáng chú ý. Báo cáo mới nhất của các cơ quan quản lý IP ghi nhận tổng số đơn đăng ký sở hữu công nghiệp tại Việt Nam tiếp tục tăng, với hơn 156.000 đơn các loại trong năm gần đây, trong đó tăng trưởng đơn đăng ký sáng chế và thiết kế công nghiệp cho thấy tín hiệu tích cực từ mạng lưới doanh nghiệp và tổ chức nghiên cứu.

Nhìn tổng quan, trong thập kỷ qua, số lượng đơn sáng chế và giải pháp hữu ích do tổ chức, cá nhân Việt Nam nộp tăng gần 10% mỗi năm, dù vẫn còn khiêm tốn so với tổng lượng hồ sơ từ nước ngoài, nhưng cho thấy động lực sáng tạo đang tăng lên đều đặn.

FPT, doanh nghiệp công nghệ số hàng đầu khác của Việt Nam, không chỉ là một nhà cung cấp dịch vụ CNTT nội địa mà còn liên tục khẳng định vị thế IP trong các lĩnh vực mới như trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số. Nền tảng FPT.AI đã được vinh danh là một trong những sản phẩm công nghệ số tiêu biểu “Make in Vietnam” giai đoạn 2019–2024, phục vụ hơn 200 triệu tương tác mỗi tháng và giúp doanh nghiệp nâng năng suất đến 67%. Việc FPT tham gia định hình chiến lược làm chủ công nghệ số, đào tạo kỹ sư AI và xây dựng hạ tầng AI tại Việt Nam và nước ngoài là bằng chứng về nỗ lực biến IP thành nền tảng phát triển quy mô.

Không thể bỏ qua VinFast khi nói về thương hiệu Việt đi ra toàn cầu. VinFast đã nhanh chóng chiếm vị trí số 1 tại thị trường xe điện Việt Nam, với doanh số hàng chục nghìn xe mỗi tháng, đồng thời mở rộng mạng lưới trải nghiệm và cơ sở hạ tầng dịch vụ như các trạm sạc điện trên toàn quốc. Điều này không chỉ phản ánh chiến lược thương hiệu và kinh doanh mà còn là cách một doanh nghiệp biến giá trị IP và chuỗi giá trị sáng tạo thành lợi thế cạnh tranh trong ngành công nghiệp mới mẻ như xe điện.

Trong thực tế, các doanh nghiệp công nghệ Việt Nam đang dịch chuyển tư duy từ việc sử dụng IP như một lá chắn pháp lý sang tận dụng IP như tài sản chiến lược có thể tạo ra giá trị kinh tế rõ rệt:

• Làm cơ sở thương lượng giảm thuế, mở cửa thị trường quốc tế.
• Thu hút vốn đầu tư, tạo lợi thế cạnh tranh trong đàm phán hợp tác công - tư.
• Tăng giá trị doanh nghiệp trên thị trường tài chính và chứng khoán.

Chuyên gia trong lĩnh vực IP từng nhấn mạnh rằng: “Trong nền kinh tế tri thức, quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là bảo hộ pháp lý mà chính là nguồn lực chiến lược - nơi quyết định ai là kẻ dẫn dắt chuỗi giá trị toàn cầu.” Các doanh nghiệp như Viettel, FPT hay VinFast đang đi theo mô hình đó, làm nền tảng cho việc Việt Nam bước từ lắp ráp công nghệ sang sáng tạo công nghệ, tương thích với yêu cầu toàn cầu về giá trị IP mạnh mẽ.

Phạm Tài – Quyền Trung – Quang Huyên