Những thách thức đạo đức từ sự phát triển bùng nổ của AI

Việc AI phát triển với tốc độ chưa từng thấy đang đặt ra những câu hỏi đạo đức ngày càng phúc tạp. Chiều 2/12, trong khuôn khổ Tuần lễ Khoa học – Công nghệ VinFuture 2025, tọa đàm “AI vì nhân loại: Đạo đức và an toàn AI trong kỷ nguyên mới” đã thảo luận về một trong những chủ đề cấp bách nhất hiện nay: Phát triển AI có trách nhiệm, hướng đến các giá trị nhân văn và vì lợi ích chung của nhân loại.

Tại phiên tọa đàm các nhà khoa học về AI hàng đầu thế giới như: Giáo sư Yoshua Bengio của Đại học Montréal (Giải thưởng Chính VinFuture 2024), Giáo sư Geoffrey Hinton của Đại học Toronto (Giải thưởng Chính VinFuture 2024), Tiến sĩ Vinton Cerf của Google (Giải thưởng Chính VinFuture 2022), Giáo sư Toby Walsh của Đại học New South Wales, Giáo sư Edson Prestes của Đại học Liên bang Rio Grande do Sul, Brazil… cùng các chuyên gia hàng đầu từ khắp nơi trên thế giới đã cùng nhìn nhận những cơ hội lớn và cảnh báo những rủi ro thực tiễn trong bối cảnh hiện nay.

Tại tọa đàm, các chuyên gia đều thống nhất rằng AI đang bứt phá vượt ngoài mọi dự báo. Giáo sư Yoshua Bengio, một trong những cha đẻ của học sâu, nhấn mạnh rằng, vấn đề lớn nhất của thời đại không nằm ở khả năng AI có thể làm được gì, mà nằm ở chỗ xã hội chưa có khả năng dự đoán những hành vi phức tạp phát sinh từ các mô hình quy mô lớn. Theo ông, nếu không được kiểm soát đúng mức, các mô hình này có thể tự tối ưu theo những cách vượt ngoài tầm hiểu biết của con người và đẩy nhân loại vào rủi ro đánh mất quyền kiểm soát vào chính công nghệ mà mình tạo ra.

Cùng quan điểm, Giáo sư Geoffrey Hinton, chỉ ra rằng trí tuệ nhân tạo hiện đã bước sang giai đoạn mới, nơi các mô hình tạo ra những phản ứng phức tạp nhưng không thể giải thích. Điều này khiến rủi ro đạo đức và an toàn trở thành vấn đề hiện hữu, chứ không còn là kịch bản giả định. Ông cảnh báo rằng AI ngày nay không chỉ là một công cụ mà có thể hành xử như một “tác nhân”, do đó yêu cầu giám sát của con người phải được duy trì như một nguyên tắc tuyệt đối.

Tiến sĩ Vinton Cerf mang đến góc nhìn lịch sử: Internet đã từng được kỳ vọng mang lại tiến bộ chưa từng có, nhưng do thiếu chuẩn đạo đức từ đầu, thế giới đã đối mặt với thông tin sai lệch, tội phạm mạng và vô số hệ lụy khác. Ông cảnh báo rằng nếu AI tiếp tục phát triển theo mô hình “chạy trước - quản lý sau”, rủi ro sẽ lớn hơn nhiều lần so với bất kỳ công nghệ nào trong quá khứ.

Những phân tích này cho thấy các chuyên gia hàng đầu đều đồng ý rằng AI đang phát triển nhanh hơn đáng kể khả năng xây dựng khung pháp lý của thế giới. Chính vì vậy, theo Giáo sư Toby Walsh, đạo đức và an toàn không phải là rào cản của đổi mới, mà chính là nền tảng để AI phát triển bền vững. Ông khẳng định: “Chúng ta cần tránh để thế giới trở thành nơi mà sự an toàn chỉ là đặc quyền của một số ít người.”

Việt Nam có đủ điều kiện để hình thành hướng đi riêng trên đường đua AI toàn cầu

 Tại tọa đàm, nhiều nhà khoa học quốc tế dành sự quan tâm đặc biệt đến tiềm năng và cơ hội của Việt Nam. Giáo sư Toby Walsh cho rằng, tác động của AI đối với Việt Nam không kém Hoa Kỳ, Trung Quốc hay Úc. Với tốc độ số hóa nhanh, lực lượng dân số trẻ và năng động, Việt Nam đang mở ra những cơ hội phát triển mới trong lĩnh vực này.

Giáo sư Edson Prestes nhấn mạnh rằng bất kỳ hệ thống AI nào được phát triển tại một quốc gia đều có khả năng lan rộng toàn cầu, do đó rủi ro cũng mang tính toàn cầu. Ông cho rằng Việt Nam, cũng như các quốc gia đang phát triển, cần chủ động xây dựng cơ chế bảo vệ, khung đạo đức và quy định mang tính phối hợp, thay vì chỉ tiếp nhận mô hình của các quốc gia lớn. Theo ông, “nếu chỉ sử dụng, bạn sẽ luôn phụ thuộc; còn nếu phát triển công nghệ, bạn sẽ độc lập hơn”.

Từ góc độ triển khai thực tế, Phó Giáo sư Lưu Anh Tuấn (Đại học Công nghệ Nanyang, Singapore; Trường Đại học VinUni, Việt Nam) chỉ ra rào cản lớn nhất của Việt Nam hiện nay là mô hình ngôn ngữ tiếng Việt còn phụ thuộc nặng nề vào công nghệ nước ngoài. Tuy nhiên, chính điều này lại mở ra lợi thế của “người đi sau” – không bị ràng buộc bởi các bộ dữ liệu cũ, Việt Nam có thể xây dựng dữ liệu sạch, đa dạng ngữ cảnh và phương ngữ ngay từ đầu. Ông nhấn mạnh rằng chủ quyền AI cần được bảo đảm bằng mã nguồn mở, cơ chế giám sát độc lập và khung đạo đức quốc gia rõ ràng.

Tổng kết lại, các chuyên gia đều nhất triis Việt Nam có đủ điều kiện để hình thành hướng đi riêng, thay vì bị dẫn dắt bởi những hệ chuẩn đến từ nước ngoài. Với những lợi thế về dân số, tốc độ số hóa và khát vọng đổi mới, Việt Nam đang đứng trước cơ hội hiếm có để định hình hệ giá trị của mình trong bản đồ AI toàn cầu.

Việt Nam sẽ công bố Chiến lược AI cập nhật và Luật AI, hướng tới phát triển nhanh, an toàn, nhân văn

Phát biểu tại phiên tọa đàm, Thứ trưởng Bộ KH&CN Bùi Thế Duy nhấn mạnh rằng Việt Nam đã ban hành Chiến lược quốc gia về AI từ năm 2021, nhưng trong bối cảnh AI đang phát triển với tốc độ vượt bậc, cuối năm nay Việt Nam sẽ công bố bản Chiến lược AI cập nhật và Luật AI.

Đây không chỉ là khuôn khổ pháp lý mà còn là tuyên ngôn về tầm nhìn quốc gia, xác định AI phải trở thành hạ tầng trí tuệ của Việt Nam, đóng góp cho phúc lợi xã hội, phát triển bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Theo Thứ trưởng Bùi Thế Duy, AI hôm nay không chỉ là một công nghệ ứng dụng mà đang trở thành hạ tầng thiết yếu như điện, viễn thông hay Internet; quốc gia nào làm chủ được AI sẽ có lợi thế vượt trội trong kinh tế - xã hội và an ninh - quốc phòng.

Vì vậy, Việt Nam đang xây dựng Trung tâm siêu tính toán AI quốc gia, hệ sinh thái dữ liệu mở và hạ tầng AI Việt Nam hướng tới tự chủ, đồng thời triển khai AI hoá toàn diện với tốc độ nhanh, đưa AI trở thành "trợ lý trí tuệ" phổ cập cho mọi người dân nhằm nâng cao năng suất xã hội và mở rộng khả năng tiếp cận tri thức,

Thứ trưởng Bùi Thế Duy khẳng định Việt Nam kiên định với triết lý phát triển AI mở, gồm chuẩn mở, dữ liệu mở và mã nguồn mở. 

“Mở là con đường để tiếp nhận tri thức toàn cầu, làm chủ công nghệ, phát triển Make in Vietnam và đóng góp trở lại cho nhân loại. Và 'mở' cũng là điều kiện để bảo đảm an toàn và minh bạch trong ứng dụng AI", Thứ trưởng Bùi Thế Duy nói.

Bên cạnh hạ tầng, Thứ trưởng đặc biệt nhấn mạnh tầm quan trọng của thị trường. Ông cho rằng không có ứng dụng thì không có thị trường; không có thị trường thì không thể hình thành doanh nghiệp AI mạnh. 

Vì vậy, Nhà nước sẽ đi đầu trong triển khai ứng dụng AI tại các bộ, ngành, địa phương. Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia sẽ dành khoảng 30% - 40% nguồn lực cho AI, trong đó có chương trình voucher hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận các nền tảng AI, góp phần biến Việt Nam trở thành “cái nôi” của các doanh nghiệp AI cạnh tranh toàn cầu.

Theo Thứ trưởng, Việt Nam đang chuyển từ “ứng dụng AI” sang “chuyển đổi AI” – tức tái cấu trúc toàn diện hoạt động của cơ quan, tổ chức, ngành và quốc gia dựa trên AI để tạo năng lực quản trị, sản xuất và sáng tạo mới. 

Với quy mô 100 triệu dân trẻ, năng động, cùng dữ liệu phong phú, cộng đồng nghiên cứu – startup giàu khát vọng và lực lượng doanh nghiệp số Make in Vietnam, Việt Nam có điều kiện để đi nhanh và đi mạnh trong kỷ nguyên AI.

 Tuy nhiên, cơ hội đi kèm thách thức: AI đặt ra vấn đề đạo đức, niềm tin xã hội, việc làm và an toàn. Vì vậy, Việt Nam xác định phát triển AI theo hướng “nhanh – an toàn – nhân văn”, trong đó AI hỗ trợ con người nhưng con người vẫn là chủ thể ra quyết định cuối cùng. 

Trong thời gian tới, Việt Nam sẽ ban hành Bộ quy tắc đạo đức AI quốc gia, Chiến lược AI và Luật AI với các quan điểm chủ đạo: Quản lý theo mức độ rủi ro; bảo đảm minh bạch và trách nhiệm giải trình; đặt con người làm trung tâm; khuyến khích phát triển AI trong nước; phát triển AI như động lực tăng trưởng nhanh và bền vững và bảo vệ chủ quyền số quốc gia dựa trên dữ liệu, hạ tầng và công nghệ AI.

Thứ trưởng nhấn mạnh rằng công nghệ là toàn cầu nhưng dữ liệu là địa phương. Những ứng dụng quan trọng phải vận hành trên hạ tầng AI Việt Nam, kết hợp hài hòa giữa nền tảng toàn cầu và nền tảng nội địa. Đây cũng là cơ hội để các quốc gia đang phát triển tận dụng lợi thế về ngữ cảnh, văn hoá, dữ liệu và bài toán đặc thù để tạo dấu ấn riêng.

Con đường AI của Việt Nam là con đường của chữ ‘Và’: toàn cầu và địa phương; hợp tác và tự chủ; công nghệ và ứng dụng; tinh hoa và đại chúng; dữ liệu mở và dữ liệu bảo vệ. Sự phát triển AI phải dựa trên bốn trụ cột: thể chế, hạ tầng, nhân lực và văn hoá AI, trong đó mỗi trụ cột bổ trợ cho nhau để tạo động lực tăng trưởng mới.

Thứ trưởng Bùi Thế Duy cũng nhấn mạnh Tuyên ngôn AI của Việt Nam: “Nhân văn – Mở – An toàn – Tự chủ – Hợp tác – Bao trùm – Bền vững”. 

Với những góc nhìn đa chiều và sâu sắc từ các chuyên gia hàng đầu thế giới, tọa đàm “AI vì nhân loại” khẳng định rằng, tương lai của AI phải được xây dựng trên nền tảng đạo đức, an toàn và nhân văn. Đó không chỉ là lựa chọn, mà là yêu cầu tất yếu để công nghệ phụng sự con người và mang lại một thế giới tốt đẹp hơn. 

PV