Từ những "vùng xám" giữa khu dân cư...

Tại các thôn Xóm Giáo, Phúc Tiến, Đầm Buôn (xã Đầm Hà), không khó để bắt gặp những nhà xưởng khung sắt mái tôn rộng hàng trăm mét vuông mọc lên ngay trên đất ao hồ, đất vườn tạp. Đây là nơi diễn ra hoạt động sơ chế hàu với nhiều cơ sở chưa đủ điều kiện... Ghi nhận thực tế cho thấy, đi kèm với nhịp độ sản xuất là những hệ lụy môi trường nhức nhối.

Ô nhiễm nguồn nước: Nước rửa hàu chứa cặn bẩn, vi sinh vật và mùi tanh nồng nặc chảy thẳng ra kênh mương, ao hồ mà không qua bất kỳ hệ thống xử lý nào. Thậm chí, có nơi nước thải đen kịt còn được bơm ngược lại để... rửa sàn xưởng.

"Núi" phế thải lộ thiên: Vỏ hàu sau sơ chế chất thành đống, thu hút ruồi nhặng. Nghiêm trọng hơn, có tình trạng dùng vỏ hàu chưa qua xử lý để san lấp mặt bằng, tiềm ẩn nguy cơ thẩm thấu chất hữu cơ phân hủy vào nguồn nước ngầm.

Bà NTT, một người dân địa phương, ngao ngán: "Họ xả nước đen kịt, bốc mùi hôi nồng, nhất là những ngày nắng nóng. Chúng tôi đã kiến nghị nhiều lần nhưng chưa thấy xử lý triệt để."

Sự lúng túng trong quản lý: "Châm chước" hay bất lực? Mệnh lệnh hành chính và dấu hỏi về tính pháp lý

Làm việc với phóng viên, ông Vũ Công Hiếu – Trưởng phòng Kinh tế xã Đầm Hà thừa nhận việc các hộ dân sử dụng đất sai mục đích để dựng xưởng là có thật. Theo ông Hiếu, đến ngày 13/3/2026, trên địa bàn còn 3 cơ sở sơ chế, 7 cơ sở đã tạm dừng hoạt động. Qua kiểm tra, về cơ bản các cơ sở đã hoàn thiện một số hồ sơ theo quy định. Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận một số hộ đang dùng đất nông nghiệp, đất vườn tạp liền kề của gia đình để quây bạt, dựng nhà tạm phục vụ sơ chế.

Tuy nhiên, thay vì xử lý nghiêm, xã mới dừng lại ở việc lập biên bản hiện trạng với lý do: "Đây là sinh kế, tạo việc làm cho bà con nên chúng tôi vẫn đang châm chước một chút".

Chính sự "châm chước" này đã đẩy hoạt động sơ chế hàu vào một "vùng xám" pháp lý. Đáng chú ý, dù UBND xã Đầm Hà khẳng định đã ban hành hàng loạt văn bản (số 125/UBND ngày 21/7/2025; số 346/UBND ngày 08/12/2025) và tổ chức nhiều đợt kiểm tra, hướng dẫn trong tháng 9/2025 và tháng 1/2026, nhưng hiệu quả thực tế lại là một dấu hỏi lớn. Khi sai phạm vẫn "trơ gan cùng tuế nguyệt", dư luận quyền đặt câu hỏi: Liệu các đợt kiểm tra này có đi vào thực chất hay chỉ là những báo cáo "nằm trên giấy"?

Trước sức ép của dư luận và thực trạng ô nhiễm, ngày 27/3/2026, Ban Thường vụ Đảng ủy xã Đầm Hà đã ra Công văn số 341-CV/ĐU chỉ đạo quyết liệt: Rà soát 100% cơ sở, đình chỉ hoạt động các đơn vị không đủ điều kiện và yêu cầu tháo dỡ các công trình vi phạm trên đất sai mục đích.

Ngay sau đó, UBND xã Đầm Hà đã ra thông báo tạm dừng mọi hoạt động sơ chế hàu trên toàn địa bàn để kiểm tra và chờ hướng dẫn. Tuy nhiên, việc ra lệnh "đóng băng" toàn bộ hoạt động của cả những cơ sở có thể đang nỗ lực chấp hành cho đến khi "có kết quả kiểm tra" đang gây ra những tranh cãi về tính pháp lý và quy trình hành chính. Việc dùng một mệnh lệnh hành chính tổng thể để khỏa lấp cho sự thiếu hiệu quả trong quản lý suốt thời gian dài trước đó cho thấy một sự lúng túng, thậm chí là "bất lực" của chính quyền cơ sở trong việc tách bạch giữa phát triển kinh tế và thượng tôn pháp luật.

Góc nhìn chuyên gia: Không thể để sinh kế đứng ngoài pháp luật

Dưới góc độ quản lý ngành, ông Nguyễn Tiến Văn – Phó Chi cục trưởng Chi cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường (Sở NN&PTNT Quảng Ninh) khẳng định: Quy định pháp luật về sơ chế hàu đã rất rõ ràng (Nghị định 15/2018 và Thông tư 17/2018). Các cơ sở phải có cam kết ATTP hoặc giấy chứng nhận đủ điều kiện.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Minh Sơn – Giám đốc Sở NN&PTNT tỉnh Quảng Ninh thẳng thắn: "Việc xây dựng trên đất sai mục đích là đã rõ. Các cơ sở chế biến không được nằm trong khu dân cư. Một khi đã làm tạm, làm phân tán thì hệ thống xử lý chắc chắn không đảm bảo quy chuẩn."

Trao đổi với phóng viên SHTT, ông Nguyễn Minh Sơn – Giám đốc Sở NN&PTNT tỉnh Quảng Ninh chia sẻ thêm:

Về biện pháp của Tỉnh/Sở TN&MT: Thực tế khi để xảy ra tình trạng này kéo dài, trách nhiệm đầu tiên thuộc về UBND cấp huyện/xã. Tuy nhiên, Sở TN&MT thường sẽ can thiệp bằng cách: Lập đoàn thanh tra liên ngành, quan trắc mẫu nước thải để ra quyết định xử phạt hành chính (với khung phạt rất cao đối với hành vi xả thải không qua xử lý) và buộc cưỡng chế tháo dỡ các công trình trên đất nông nghiệp.

Về tính pháp lý của việc tạm dừng hoạt động: Việc UBND xã ra thông báo tạm dừng tất cả hoạt động sơ chế hàu trên địa bàn khi chưa phân loại đối tượng vi phạm là một quyết định hành chính có phần "vội vàng" và thiếu cơ sở pháp lý vững chắc nếu có những cơ sở đã có cam kết ATTP hoặc hoạt động trong khuôn khổ cho phép. Nó cho thấy sự lúng túng: Thay vì quản lý bằng công cụ pháp luật (phạt đúng người, đúng tội), chính quyền lại chọn cách "quản không được thì cấm" để xoa dịu dư luận sau một thời gian dài buông lỏng.

Về hiệu quả quản lý: Việc ra văn bản liên tục nhưng không có biện pháp cưỡng chế, răn đe thực tế (vẫn để xả thải, vẫn để tồn tại nhà xưởng) chính là minh chứng cho sự "bất lực" hoặc thiếu quyết liệt của bộ máy quản lý địa phương.

Lối ra nào cho nghề hàu Đầm Hà?

Để giải quyết tận gốc, không thể chỉ trông chờ vào những thông báo "tạm dừng" mang tính chất tình thế. Các cơ quan chức năng, đặc biệt là Sở TN&MT tỉnh Quảng Ninh cần vào cuộc với những biện pháp kỹ thuật và pháp lý cụ thể:

1.     Quy hoạch tập trung: Khẩn trương di dời các cơ sở nhỏ lẻ vào cụm công nghiệp hoặc khu sản xuất tập trung. Đây là điều kiện tiên quyết để quản lý môi trường.

2.     Xử lý nghiêm vi phạm đất đai: Chấm dứt tình trạng "hợp thức hóa" sai phạm dưới danh nghĩa sinh kế. Sai phạm đến đâu xử lý đến đó, tránh tình trạng "vơ đũa cả nắm" gây thiệt hại cho các hộ làm đúng quy trình.

3.     Công nghệ hóa xử lý phế thải: Biến vỏ hàu thành tài nguyên (phân bón, vật liệu xây dựng) thay vì để chúng trở thành gánh nặng cho đất và nước ngầm.

Phát triển kinh tế là cần thiết, nhưng không thể để môi trường cộng đồng trở thành "chi phí âm" mà người dân phải gánh chịu. Đã đến lúc chính quyền huyện Đầm Hà cần hành động rành mạch, đưa nghề sơ chế hàu vào khuôn khổ pháp luật để bảo vệ chính thương hiệu hàu Quảng Ninh và sức khỏe của nhân dân.

Song Hiệp