Giữa nhịp sống hối hả của Thủ đô hôm nay, mâm cỗ Tết Thăng Long - Hà Nội vẫn vẹn nguyên vị thế là một "di sản sống", kết tinh từ sự bài bản, lòng tôn kính và nét thanh lịch đặc trưng của người dân kinh kỳ.

Khác với sự phóng khoáng của miền Nam hay vẻ trầm mặc của miền Trung, mâm cỗ Tết Hà Nội được chuẩn bị như một tác phẩm nghệ thuật khắt khe. Cái "hồn" của cỗ Tết không chỉ nằm ở sản vật quý hiếm mà ở sự nghiêm cẩn trong từng khâu chế biến. Người Hà Nội xưa quan niệm mâm cỗ phải đủ số bát, số đĩa theo các con số phong thủy như 4, 6 hay 8, tượng trưng cho tứ trụ, bốn mùa hay sự phát lộc, phát tài.

Sự tinh tế ấy còn là thước đo cho chữ "Công" trong tứ đức của người phụ nữ. Những người bà, người mẹ Hà thành đã tỉ mỉ truyền dạy cho con cháu cách tỉa hoa từ su hào, cà rốt, cách ninh măng sao cho mềm mà không nát, hay cách vắt hành hoa lên miếng thịt ba chỉ sao cho đẹp mắt. Mỗi món ăn không cốt ở số lượng nhiều mà chú trọng vào sự hài hòa, gia giảm vừa vặn, tạo nên một dòng văn hóa ẩm thực tinh mỹ, vừa đủ để chạm đến mọi giác quan.

Trong cái lạnh đặc trưng của miền Bắc, mâm cỗ Tết Hà Nội hiện lên đầy đủ và ấm áp với những món ăn "thử thách" sự công phu. Nếu những gia đình bình dân không thể thiếu bánh chưng xanh, dưa hành, thịt đông hay bát canh bóng thả thì các gia đình quyền quý xưa lại cầu kỳ với "cỗ bát trân". Đó là sự hội tụ của tám bát, tám đĩa với đủ loại sơn hào hải vị như vây cá, yến sào, măng lưỡi lợn hầm chân giò hay mực nấu su hào thái chỉ.

Điểm đặc biệt của cỗ Tết Hà Nội chính là khả năng thích ứng với khí hậu. Món thịt đông trong veo hay giò xào giòn sần sật chỉ ngon nhất khi được đặt trong cái rét mướt của tiết trời sang xuân. Bên cạnh đó, các món tráng miệng như mứt sen, mứt quất, chè kho không chỉ là thức quà ngọt ngào mà còn đóng vai trò là "ẩm thực liệu pháp", giúp cân bằng âm dương và hỗ trợ tiêu hóa sau những bữa tiệc linh đình.

Dù trải qua những năm tháng bao cấp gian khó với tiêu chuẩn tem phiếu tằn tiện hay thời kỳ hội nhập đầy rẫy những món ngon ngoại nhập, mâm cỗ Tết Hà Nội vẫn giữ được những "hằng số" bất biến. Đó là sự đoàn tụ, là thái độ cung kính của con cháu khi dâng lễ lên tổ tiên và là những câu chuyện hướng thiện bên chén rượu nồng.

Ngày nay, dù mâm cỗ đã có ít nhiều "biến tấu" để phù hợp với nhịp sống bận rộn, nhưng cái linh khí của văn hóa ẩm thực đất kinh kỳ vẫn chảy trôi mạnh mẽ. Người Hà Nội đương đại vẫn trân trọng từng khoảnh khắc chuẩn bị cỗ Tết, như một cách để tìm về nguồn cội và giữ gìn nét thanh lịch đặc trưng. Mâm cỗ ấy không chỉ nuôi dưỡng thể chất mà còn là sợi dây tâm linh bền chặt, nối liền quá khứ hoài niệm với tương lai thịnh vượng của vùng đất ngàn năm văn hiến.

Minh Anh