Phía sau quy mô đặc biệt lớn của vụ án không chỉ là câu chuyện về lợi nhuận bất chính, mà còn đặt ra yêu cầu nhìn lại toàn bộ chuỗi kiểm soát từ nguồn hàng, nhãn mác, phân phối đến trách nhiệm quản lý thị trường, bởi người chịu tác động cuối cùng có thể là những người nông dân trực tiếp đặt niềm tin vào sản phẩm phục vụ mùa vụ.

Từ một thủ đoạn về xuất xứ đến hơn 23.700 tấn phân bón giả

Ngày 1/10, Công an tỉnh Đắk Lắk thông tin kết quả đấu tranh đối với đường dây sản xuất, mua bán phân bón giả có quy mô đặc biệt lớn. Trước đó, ngày 15/9, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Đắk Lắk đã khởi tố, bắt tạm giam 6 bị can để điều tra về tội “Sản xuất, buôn bán hàng giả là phân bón”. Vụ án được xác định liên quan đến Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng, Đồng Tháp, Thành phố Hồ Chí Minh và Đồng Nai. 

Theo kết quả điều tra ban đầu, từ năm 2025 đến thời điểm bị bắt, các đối tượng đã xuất bán hơn 24.240 tấn phân bón mang nhãn xuất xứ Bỉ, tổng trị giá hơn 159 tỷ đồng. Trong số này, chỉ 461 tấn được xác định có nguồn gốc từ Bỉ, trong khi hơn 23.700 tấn còn lại được xác định là phân bón giả, trị giá hơn 154 tỷ đồng. 

Cơ quan điều tra xác định các đối tượng nhập khẩu phân bón có giá thành thấp từ Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, Úc và Hà Lan. Sau đó, hàng hóa được thay đổi bao bì, nhãn mác và sử dụng tem nhãn phụ thể hiện nguồn gốc, xuất xứ từ Bỉ để tạo ra sự chênh lệch về giá. Khoản chênh lệch được xác định khoảng 4.100 đến 4.300 đồng/kg. 

Những con số này cho thấy vấn đề không nằm ở một vài sản phẩm riêng lẻ mà đã hình thành một chuỗi cung ứng có quy mô rất lớn. Khoảng 200 doanh nghiệp, đại lý tại nhiều tỉnh, thành được xác định đã mua số hàng nói trên. Cơ quan điều tra bước đầu xác định các đối tượng thu lợi bất chính hơn 60 tỷ đồng. 

Khi hàng giả đi qua nhiều tầng phân phối

Theo Công an tỉnh Đắk Lắk, các đối tượng đã móc nối với đại lý cấp 1, cấp 2 để đưa sản phẩm đến người nông dân.

Đây là điểm khiến vụ án cần được nhìn rộng hơn phạm vi của một vụ sản xuất, buôn bán hàng giả. Bởi khi một sản phẩm đi qua nhiều tầng trung gian trước khi đến người sử dụng cuối cùng, mỗi mắt xích đều có thể trở thành một điểm kiểm soát nguồn gốc, nhưng đồng thời cũng có thể trở thành khoảng trống nếu việc kiểm tra, đối chiếu không được thực hiện đầy đủ.

Đối với phân bón, rủi ro càng đáng lưu ý bởi đây là vật tư đầu vào trực tiếp của sản xuất nông nghiệp. Người nông dân thường không có điều kiện để tự xác định đầy đủ tính xác thực của sản phẩm chỉ bằng việc quan sát bao bì, nhãn mác. Niềm tin vào đại lý, thương hiệu và thông tin thể hiện trên sản phẩm vì thế trở thành một phần quan trọng trong quyết định mua hàng.

Một sản phẩm bị thay đổi thông tin về nguồn gốc không chỉ tạo ra sự sai lệch trong giao dịch thương mại. Nó còn làm suy giảm khả năng truy xuất nguồn hàng, gây khó khăn cho người sử dụng khi xác định trách nhiệm nếu phát sinh thiệt hại và làm méo mó sự cạnh tranh giữa những doanh nghiệp tuân thủ pháp luật với những chủ thể tìm cách kiếm lợi từ thông tin sai lệch.

Ở góc độ sở hữu trí tuệ và minh bạch thị trường, việc kiểm soát nhãn hiệu, nhãn hàng hóa, nguồn gốc xuất xứ và thông tin sản phẩm vì vậy không thể được xem là những thủ tục mang tính hình thức. Đó là những lớp thông tin giúp thị trường vận hành trên cơ sở niềm tin có thể kiểm chứng.

Quy mô vụ án đặt ra câu hỏi về hiệu quả kiểm soát thị trường

Đại tá Võ Duy Tuấn, Phó Giám đốc Công an tỉnh Đắk Lắk, cho biết đây là vụ án có số lượng phân bón giả lớn nhất từ trước đến nay được phát hiện tại địa phương và số tiền thu lợi bất chính đặc biệt lớn. Cơ quan công an đang tiếp tục mở rộng điều tra hoạt động của các đại lý và làm rõ khả năng có sự móc nối với cán bộ quản lý phụ trách thị trường. 

Ở đây, trách nhiệm quản lý cần được nhìn theo toàn bộ chuỗi lưu thông hàng hóa.

Một lượng hàng giả lên tới hơn 23.700 tấn không thể chỉ được nhìn nhận ở thời điểm sản phẩm đã đến tay người nông dân. Cần làm rõ hàng hóa được nhập vào bằng con đường nào, thông tin về nguồn gốc được hình thành ra sao, quá trình thay đổi bao bì và nhãn mác diễn ra ở đâu, hàng được đưa vào hệ thống phân phối bằng những hồ sơ nào và các đại lý đã kiểm tra nguồn hàng đến mức nào.

Đồng thời, việc mở rộng điều tra để xác định trách nhiệm của từng mắt xích là cần thiết nhằm tránh tình trạng xử lý được khâu sản xuất nhưng chưa làm rõ được toàn bộ đường đi của hàng hóa.

Quản lý thị trường hiệu quả không chỉ được đo bằng số vụ kiểm tra hay số tiền xử phạt. Một thước đo quan trọng hơn là khả năng nhận diện rủi ro trước khi hàng hóa gây hậu quả trên diện rộng, khả năng truy xuất nguồn hàng và khả năng xác định trách nhiệm của từng chủ thể trong chuỗi cung ứng.

Với những mặt hàng tác động trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, yêu cầu này càng trở nên rõ ràng. Khi một đại lý đưa sản phẩm đến người dân, trách nhiệm không thể chỉ dừng ở việc “mua lại từ nhà cung cấp”. Cần có cơ chế kiểm tra, lưu giữ hóa đơn, chứng từ, thông tin lô hàng và khả năng truy xuất khi có dấu hiệu bất thường.

Không để người nông dân trở thành mắt xích cuối cùng của rủi ro

Công an tỉnh Đắk Lắk khuyến cáo người dân, đại lý và cơ sở kinh doanh vật tư nông nghiệp kiểm tra kỹ bao bì, nhãn mác, thông tin về tổ chức sản xuất, đăng ký, mã số phân bón, nguồn gốc, xuất xứ và chất lượng từng lô hàng. Cơ quan điều tra cũng đề nghị các tổ chức, doanh nghiệp, đại lý và cá nhân từng mua, nhập hoặc sử dụng sản phẩm của các doanh nghiệp liên quan chủ động phối hợp, cung cấp thông tin, hóa đơn, chứng từ và mẫu sản phẩm còn lại nếu có. 

Đây là yêu cầu cần thiết, nhưng về lâu dài, trách nhiệm bảo vệ thị trường không thể đặt chủ yếu lên vai người mua.

Người nông dân có quyền kỳ vọng rằng trước khi một sản phẩm được đưa vào hệ thống phân phối, các điều kiện về nguồn gốc, chất lượng, nhãn hàng hóa và tính hợp pháp đã được kiểm soát. Doanh nghiệp, đại lý có trách nhiệm kiểm soát nguồn hàng. Cơ quan quản lý có trách nhiệm xây dựng và vận hành cơ chế giám sát đủ hiệu quả để những dấu hiệu bất thường được nhận diện từ sớm.

Một thị trường lành mạnh không phải là thị trường không có vi phạm. Đó là thị trường mà khi vi phạm xuất hiện, cơ chế kiểm soát có khả năng phát hiện, truy xuất và xử lý đến tận nguồn, đồng thời không để người tiêu dùng và người sản xuất phải gánh phần rủi ro cuối cùng.

Vụ án tại Đắk Lắk đang tiếp tục được điều tra, mở rộng. Việc làm rõ toàn bộ đường đi của hơn 23.700 tấn phân bón giả, trách nhiệm của các đại lý và những cá nhân có liên quan, nếu có, sẽ là cơ sở quan trọng để đánh giá đầy đủ quy mô vụ việc và những lỗ hổng trong chuỗi cung ứng. 

Từ một vụ án đặc biệt lớn, vấn đề được đặt ra rộng hơn là làm thế nào để công tác quản lý chuyển mạnh từ xử lý khi hậu quả đã xảy ra sang nhận diện và ngăn chặn rủi ro ngay từ đầu vào. Bảo vệ thị trường vật tư nông nghiệp, xét đến cùng, cũng là bảo vệ sức lao động, mùa vụ, tài sản và niềm tin của người nông dân.

Là cơ quan báo chí chuyên ngành trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, sohuutritue.net.vn sẽ tiếp tục phản ánh những vấn đề từ thực tiễn thị trường, góp phần nâng cao nhận thức về bảo vệ tài sản trí tuệ, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và thúc đẩy môi trường kinh doanh minh bạch, cạnh tranh công bằng.

              Minh Hoàng