Nhiếp ảnh không chỉ là một loại hình nghệ thuật, mà còn giữ vai trò là "nhân chứng" trung thực của đời sống xã hội, từ những khoảnh khắc đời thường đến những sự kiện lịch sử trọng đại. Mỗi tác phẩm nhiếp ảnh đều góp phần tôn vinh giá trị văn hóa dân tộc và quảng bá hình ảnh đất nước ra thế giới. Tuy nhiên, đằng sau một bức ảnh được chụp trong khoảnh khắc, người nghệ sĩ có khi phải đánh đổi bằng nhiều tháng ngày công sức, tài chính, và thậm chí là cả sinh mạng.

Trong thế giới số hóa ngày nay, việc chia sẻ hình ảnh trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết, nhưng cũng khiến việc quản lý bản quyền trở thành thách thức lớn. Việc sử dụng hình ảnh không xin phép đã trở thành vấn nạn phổ biến, diễn ra công khai thay vì lén lút.

Thực trạng đang nhức nhối “Chợ ảnh lậu” đang ngang nhiên tồn tại giữa lòng Thủ đô. Ngay tại Phố cổ Hà Nội, nơi đón hàng ngàn du khách mỗi ngày, không khó để bắt gặp những bưu ảnh, poster, biển quảng cáo in hình danh thắng Việt Nam hiện diện và bày bán tràn lan. Điều đáng buồn là rất nhiều trong số đó là "ảnh tặc": không xin phép, không trả phí và không ghi tên tác giả.

Nhiều nhiếp ảnh gia đã tận mắt thấy đứa con tinh thần của mình bị thương mại hóa trái phép nhưng vẫn loay hoay không biết làm gì để bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho mình khi các công ty du lịch cướp trắng công sức lao động của mình để kinh doanh thu lợi nhuận. Chúng ta không thiếu hành lang pháp lý, nhưng điều đang thiếu trầm trọng là sự hiện diện của pháp luật trong đời sống thực tế.

Khi luật pháp bị "vô hiệu hóa" bởi sự im lặng. Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam quy định rất rõ: Quyền tác giả phát sinh kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phân biệt nội dung hay việc đã đăng ký hay chưa (Khoản 1 Điều 6). Thế nhưng, thực tế lại cho thấy một nghịch lý: Người sáng tạo đang bị đẩy vào thế "đơn độc tự vệ".

Trên thực tế, chúng ta vẫn chưa có các cuộc kiểm tra quy mô hay một vụ xử phạt đủ sức răn đe nào được công bố rộng rãi đối với các đơn vị kinh doanh du lịch sử dụng hình ảnh trái phép. Khi luật không được thực thi nghiêm minh, luật chỉ còn là... văn bản. Mỗi lần phát hiện vi phạm, nghệ sĩ buộc phải tự tìm đến nơi vi phạm để yêu cầu gỡ bỏ hoặc thương lượng. Có những trường hợp được giải quyết, nhưng cũng không ít lần chỉ nhận lại sự im lặng hoặc những lời xin lỗi qua loa. Tại sao người bị xâm phạm lại phải tự làm thay phần việc của cơ quan quản lý?

Hệ lụy từ sự dễ dãi, khi vi phạm không bị xử lý, nó sẽ lan rộng như một tiền lệ xấu. Nếu chúng ta chấp nhận quan điểm “chỉ là vài tấm ảnh, không đáng để làm to chuyện”, thì ngày mai đối tượng bị xâm hại sẽ là âm nhạc, thiết kế và mọi giá trị chất xám khác. Điều này vô tình tạo ra môi trường mà kẻ “ăn cắp trí tuệ” lại có lợi thế hơn người lao động chân chính.

Đáng báo động hơn, trong kỷ nguyên số, nhiều cá nhân còn sử dụng công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) để xóa tên tác giả, chỉnh sửa hình ảnh nhằm mạo danh. Đây là hành vi vi phạm nghiêm trọng cả về pháp luật lẫn đạo đức nghề nghiệp. Trong khi các trang thương mại quốc tế coi trọng bản quyền đến mức yêu cầu cả văn bản cho phép của người mẫu trong ảnh, thì tại thị trường trong nước, sự rò rỉ dữ liệu từ các nguồn trung gian và sự thiếu ý thức của người dùng đang bóp nghẹt động lực sáng tạo.

Một nền kinh tế sáng tạo không thể tồn tại trên nền tảng của sự dễ dãi với sai phạm. Đã đến lúc cần sự ra tay cứng rắn từ các cơ quan quản lý bằng việc: Kiểm tra và xử lý quyết liệt tại các điểm kinh doanh sử dụng hình ảnh thương mại: Công bố rộng rãi các trường hợp vi phạm và mức phạt để răn đe: Thiết lập cơ chế bảo vệ nhanh để các tổ chức nghề nghiệp như các Hội Nhiếp ảnh thực sự trở thành chỗ dựa vững chắc, bảo vệ quyền lợi chính đáng cho hội viên.

Bảo vệ bản quyền hình ảnh không chỉ là tuân thủ Bộ luật Dân sự hay Luật Sở hữu trí tuệ, mà còn là bảo vệ lương tâm, đạo đức và trách nhiệm đối với sự phát triển văn hóa của quốc gia. Đã đến lúc phải trả lại sự công bằng cho những người cầm máy.

Nhiếp ảnh gia Kỳ Nam