Trong bối cảnh nhiều biến động trên thị trường quốc tế, Bộ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hồng Diên và Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam cùng các đại biểu đã đưa ra những giải pháp đồng bộ nhằm củng cố vị thế của hạt gạo Việt, đồng thời đảm bảo an ninh lương thực trong nước. Bài viết này tổng hợp những điểm nổi bật từ hội nghị, phân tích những thách thức và cơ hội, và đưa ra một cái nhìn toàn diện về định hướng phát triển bền vững cho ngành gạo Việt Nam.

Gạo Việt Nam: Từ an ninh lương thực đến mặt hàng chiến lược toàn cầu 

Theo Bộ trưởng Nguyễn Hồng Diên, gạo không chỉ là một mặt hàng thiết yếu mà còn mang ý nghĩa sống còn đối với hàng trăm quốc gia. Đối với Việt Nam, gạo đã trở thành nền tảng của nền kinh tế, an ninh kinh tế và an ninh chính trị từ trước năm 1986. Ngày nay, với kim ngạch xuất khẩu hàng chục tỷ USD mỗi năm, gạo không chỉ góp phần lớn vào ngân sách quốc gia mà còn tạo việc làm và thu nhập cho hàng triệu nông dân.

"Xuất khẩu gạo không chỉ có ý nghĩa kinh tế, mà còn góp phần khẳng định vị thế và hình ảnh một Việt Nam phát triển, đóng góp vào công cuộc giảm nghèo và bảo đảm an ninh lương thực toàn cầu," Bộ trưởng Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh.

Tính đến thời điểm hiện tại, Việt Nam đã xuất khẩu khoảng 6,3 triệu tấn gạo, tăng 2% so với cùng kỳ năm trước. Với mục tiêu 8 triệu tấn cho cả năm, con số này cho thấy chúng ta đã hoàn thành gần 80% chỉ tiêu và hoàn toàn có khả năng vượt kế hoạch. Gạo Việt Nam đã có mặt ở hơn 80 quốc gia và vùng lãnh thổ, từ các thị trường truyền thống đến những thị trường mới nổi như Trung Đông, châu Phi, và Tây Á.

Thách thức và giải pháp đồng bộ 

Mặc dù đạt được những thành tựu ấn tượng, ngành gạo vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Gần đây, một số thị trường trọng điểm như Indonesia và Philippines đã tạm dừng nhập khẩu, tạo áp lực lên giá cả và hoạt động tiêu thụ. Để kịp thời ứng phó, ngày 9/9, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Công điện 160/CĐ-TTg, yêu cầu các bộ, ngành và doanh nghiệp tăng cường thực hiện các giải pháp thúc đẩy sản xuất, xuất khẩu và điều tiết thị trường.

Tại hội nghị, đại diện các hiệp hội và thương nhân đã chia sẻ những khó khăn, vướng mắc trong hoạt động kinh doanh, sản xuất và xuất khẩu. Từ đó, các đơn vị chức năng của Bộ Công Thương và các bộ ngành liên quan đã tổng hợp, báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét, giải quyết, nhằm đảm bảo cân đối hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.

Nâng cao chất lượng để vững vàng trước biến động 

Một trong những giải pháp trọng yếu được đề cập là nâng cao chất lượng hạt gạo Việt. Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam nhấn mạnh rằng việc liên kết sản xuất và áp dụng các mô hình tiên tiến là chìa khóa để ngành lúa gạo có thể đứng vững trước biến động thị trường.

"Quan trọng là sản xuất phải theo nhu cầu, có liên kết chặt chẽ, giảm chi phí để tăng sức cạnh tranh. Khi đó, thị trường gạo Việt sẽ vững vàng hơn trước những biến động," Thứ trưởng Trần Thanh Nam nhấn mạnh.

Ông cũng chia sẻ về hiệu quả của đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp. Qua 11 mô hình thí điểm, đề án đã cho thấy kết quả ấn tượng: năng suất tăng đến 50% trong khi chi phí giảm từ 20-30%. Điều này không chỉ giúp doanh nghiệp và nông dân đảm bảo lợi nhuận mà còn nâng cao vị thế của hạt gạo Việt trên trường quốc tế. Mô hình sản xuất tiên tiến này đã thu hút sự quan tâm lớn từ các đối tác quốc tế, góp phần khẳng định chất lượng và thương hiệu gạo Việt Nam. Sắp tới, mô hình này sẽ được tổng kết tại An Giang và tiếp tục nhân rộng trên toàn quốc.

Đa dạng hóa thị trường và sản phẩm: Chiến lược sống còn 

Bộ trưởng Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh một trong những nhiệm vụ cốt lõi là phải đa dạng hóa thị trường và sản phẩm, nâng cao giá trị hạt gạo Việt, đồng thời củng cố thương hiệu và chất lượng. Việc chỉ phụ thuộc vào một vài thị trường truyền thống sẽ tiềm ẩn rủi ro lớn khi có biến động chính sách hoặc nguồn cung.

Các Tham tán thương mại Việt Nam ở nước ngoài đã nêu rõ tiềm năng của một số thị trường mới như Senegal, Bangladesh, và nhiều quốc gia châu Phi khác, tạo cơ hội để doanh nghiệp tận dụng và mở rộng thị trường. Gạo Việt Nam đang có cơ hội không chỉ mở rộng thị trường mà còn đa dạng hóa thêm các sản phẩm xuất khẩu, từ gạo trắng thông thường đến các loại gạo đặc sản, gạo hữu cơ và gạo chất lượng cao.

Để hiện thực hóa chiến lược này, Bộ trưởng Nguyễn Hồng Diên đã chỉ ra các nhóm nhiệm vụ và giải pháp cần triển khai trong thời gian tới: Các Bộ, ngành liên quan cần chủ động theo dõi động thái của các thị trường lớn như Philippines và Indonesia để kịp thời tham mưu giải pháp, đồng thời cập nhật và hướng dẫn các địa phương, doanh nghiệp. Ngoài ra, cần đa dạng hóa thị trường xuất khẩu sang các khu vực tiềm năng như châu Phi, Trung Đông, Nam Á, Tây Á và Nam Mỹ, nhằm giảm sự phụ thuộc vào các thị trường truyền thống.

Các Bộ, ngành cũng cần hỗ trợ doanh nghiệp rút ngắn, số hóa thủ tục xuất nhập khẩu, giảm chi phí thu mua và logistics để tăng sức cạnh tranh; tăng cường đàm phán, ký mới hoặc nâng cấp các thỏa thuận thương mại gạo, đặc biệt là với các thị trường có FTA; hợp tác chặt chẽ với các Tham tán thương mại để nắm bắt thông tin thị trường, xây dựng chiến lược phù hợp.

Các địa phương cần quy hoạch vùng trồng, áp dụng công nghệ xanh, quy trình sản xuất sạch, xây dựng thương hiệu và truy xuất nguồn gốc. Triển khai mạnh mẽ Đề án 1 triệu ha lúa phát thải thấp, chất lượng cao, nhằm tạo ra nguồn cung bền vững và có giá trị cao. 

Vai trò của doanh nghiệp và hiệp hội 

Bộ trưởng Nguyễn Hồng Diên cũng yêu cầu các doanh nghiệp xuất khẩu gạo phải chủ động hơn nữa. Cụ thể, các doanh nghiệp cần: Duy trì và nâng cao chất lượng sản phẩm, nghiên cứu kỹ yêu cầu của từng thị trường để đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn nhập khẩu; Xây dựng, củng cố và quảng bá thương hiệu gạo Việt; Vừa khai thác tốt thị trường truyền thống vừa mở rộng mạnh sang các thị trường tiềm năng như châu Phi, Trung Đông, Tây Á, Nam Á; Tiếp tục mua vào và tạm trữ để chủ động nguồn hàng, đặc biệt trong các giai đoạn biến động giá.Đa dạng hóa chủng loại sản phẩm, phát triển các phân khúc ngách và phân khúc có yêu cầu cao.

Hiệp hội ngành hàng cũng cần tăng cường vai trò của mình trong việc cung cấp thông tin, hỗ trợ hội viên trước biến động thị trường, đồng thời vận động doanh nghiệp tuân thủ chủ trương của Nhà nước về sản xuất, thu mua, dự trữ, xuất khẩu để tránh rủi ro và sự cố.

Giải pháp hỗ trợ từ chính sách vĩ mô 

Để tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp, Bộ trưởng Bộ Công Thương đã đề nghị một số giải pháp từ cấp vĩ mô:

Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước đẩy nhanh hoàn thuế VAT cho doanh nghiệp xuất khẩu gạo, đơn giản hóa thủ tục hải quan.

Xem xét nâng hạn mức tín dụng và cung cấp vốn kịp thời để doanh nghiệp có thể thu mua, tạm trữ.

Cân nhắc tăng dự trữ quốc gia ngắn hạn để đảm bảo an ninh lương thực và bình ổn thị trường.

Ngoài ra, cần đề nghị Chính phủ và Quốc hội sớm xem xét các kiến nghị sửa đổi Luật Thuế Giá trị gia tăng, ban hành cơ chế tín dụng ưu đãi hoặc hỗ trợ chi phí kho bãi/logistics. Những giải pháp này sẽ giúp doanh nghiệp mở rộng thu mua, tạm trữ và phát triển thị trường xuất khẩu gạo một cách bền vững.

Có thể thấy, hội nghị đã vạch ra một lộ trình rõ ràng cho ngành gạo Việt Nam trong bối cảnh nhiều thách thức và cơ hội đan xen. Bằng cách tập trung vào nâng cao chất lượng, đa dạng hóa thị trường và sản phẩm, cùng với sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân, ngành gạo Việt Nam sẽ không chỉ vượt qua những khó khăn trước mắt mà còn vững bước trên con đường khẳng định vị thế là một trong những cường quốc xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới, đóng góp vào an ninh lương thực toàn cầu.

Hương Mi