Mật đường Sao La hữu cơ từ cây Tà Vạt, Tr’Đin đang mang lại hy vọng đổi đời cho bà con vùng cao, đồng thời lan tỏa triết lý sống xanh của đồng bào Cơ Tu ở Hòa Bắc (Hòa Vang, TP Đà Nẵng) và Tây Giang (tỉnh Quảng Nam).

Làng mây và giấc mơ xanh

Thôn Tà Lang (xã Hòa Bắc, huyện Hòa Vang, TP Đà Nẵng) nằm lưng chừng núi, ở độ cao hơn 1.000m so với mực nước biển, là nơi giới trẻ thường tìm đến để “săn mây”. Dòng sông Nam uốn lượn ôm lấy làng, bên kia bờ, những nông trại từng chỉ là đồng cỏ giờ dần phủ xanh bởi hàng trăm cây Tà Vạt vươn mình.

Với người dân nơi đây, Tà Vạt không còn là loài cây bản địa khiêm nhường, ẩn khuất trong rừng đầu nguồn mà đang trở thành biểu tượng mới của hy vọng: một thương hiệu riêng, một cuộc sống no ấm hơn từ “vị ngọt” bản địa của rừng nhiệt đới.

Phan Văn Bình, chàng trai Cơ Tu – Trưởng nhóm cộng đồng phát triển vùng nguyên liệu và sản phẩm từ cây Tà Vạt tại thôn Tà Lang – vẫn còn nhớ như in lần đầu nghe ông Phạm Thanh Hoàng kể về giá trị của loài cây này. “Tôi ngỡ ngàng khi biết ngay làng mình cũng có cây Tà Vạt, do một già làng trồng cách đây hơn 20 năm. Nhưng thế hệ trẻ như tôi chẳng ai hay biết giá trị của nó,” Bình tâm sự.

Anh Phan Văn Bình kể, các bậc cao niên trong làng từng khai thác Tà Vạt, làm ra sản phẩm độc đáo, nhưng nghề ấy không được truyền lại, dần mai một theo thời gian.

Từ “rượu Trời” đến hành trình phục sinh

Câu chuyện về cây Tà Vạt bắt đầu từ dân gian. Người Cơ Tu kể rằng, xưa kia, trong một lần đi rừng, họ bắt gặp bầy khỉ đu đưa trên buồng cây Tà Vạt, cắn xé để uống những giọt nước ngọt chảy ra. Tò mò, bà con đuổi khỉ đi, nếm thử và phát hiện vị ngọt thanh mát. Từ đó, họ học cách hứng nước, thêm vỏ cây Chuồng để lên men tự nhiên, tạo nên thứ đặc trưng của núi rừng.

Bình chia sẻ: “Ấn tượng nhất với tôi về anh Hoàng là một người sống tình cảm, yêu thương bà con Cơ Tu. Hơn 10 năm, anh không ngại đường xa hàng trăm cây số từ Đà Nẵng lên Tây Giang (Quảng Nam), giúp bà con khởi nghiệp, lập hợp tác xã, mang sản vật vùng cao xuống phố.” Chính sự nhiệt huyết của anh Hoàng đã truyền "lửa" để Bình và nhóm cộng đồng bắt tay vào hành trình phục tráng cây Tà Vạt.

Nhưng con đường không hề dễ dàng. Nhóm đã thất bại đến 5 lần khi thử nghiệm khai thác, mỗi lần một cách khác nhau. Không nản lòng, họ lặn lội sang Đông Giang, Tây Giang (Quảng Nam), rồi Nam Đông (Huế) để học hỏi từ các bậc cao niên. May mắn mỉm cười khi nghệ nhân Arat Íp từ Nam Giang đồng ý đến thôn Tà Lang, xã Hòa Bắc để chỉ dạy tận tình. “Lần đầu lấy được nước Tà Vạt, chế biến thành rượu, cả nhóm lâng lâng như say men rừng,” Bình cười khi nhắc lại.

Địa hình nơi cây Tà Vạt mọc là khe suối, sông, gành đá, dốc cheo leo là thử thách lớn. Mùa mưa, nước lớn, đường trơn trượt, có khi nhóm đành bỏ cuộc giữa chừng. “Mỗi ngày phải lấy nước hai lần, sáng và chiều, để đạt sản lượng tối đa. Nếu không kịp, nước bị tắc, ong kiến hút mất mật, hỏng hết,” Bình kể. Dù kinh tế eo hẹp, phải bỏ công việc mưu sinh để lên rừng, nhóm vẫn đồng lòng, tin tưởng vào tiềm năng của Tà Vạt.

Sau những ngày miệt mài, nhóm không chỉ khai thác thành công mà còn ươm trồng được hơn 300 cây giống đầu tiên trên vườn 30m2 tại Tà Lang, nhờ sự định hướng của anh Hoàng. Từ hạt già trên rừng, những mầm xanh mới đã vươn lên, hứa hẹn một tương lai bền vững.

Người truyền lửa khát vọng đưa hương rừng vươn xa

Tôi gặp anh Phạm Thanh Hoàng lần đầu tại cuộc thi Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo TP Đà Nẵng 2023. Dáng vẻ mộc mạc như một người nông dân, say sưa kể về cây Tr’Đin – “rượu Trời” của đồng bào Cơ Tu – khiến ai cũng bị cuốn hút. “Những lần lên Tây Giang làm thiện nguyện, tôi được người dân mời uống rượu từ nhựa cây Tr’Đin. Vị ngọt thanh, mát lành cứ làm tôi nhớ mãi,” anh kể khi đang ngồi quây quần với cộng đồng ở thôn Tà Lang.

Hơn 12 năm gắn bó với đồng bào miền núi, anh Hoàng biến mối duyên từ chén rượu giao tình thành giấc mơ xanh lớn. Anh nghiên cứu thị trường, khảo sát thói quen dùng chất tạo ngọt tự nhiên, rồi nhận ra cơ hội cho Tr’Đin và Tà Vạt. Từ đó, anh kết nối cộng đồng, truyền lửa để xây dựng vùng nguyên liệu, phát triển sản phẩm. Thành quả đầu tiên là siro Tr’Đin – chất ngọt tự nhiên giàu vitamin, khoáng chất, an toàn cho cả trẻ nhỏ và người tiểu đường.

Ông Đinh Văn Hin, một người uy tín trong thôn, bộc bạch: “Sống cạnh rừng bao đời, nhưng lớp trẻ chẳng biết Tà Vạt quý giá có thể làm nên những sản phẩm tốt cho sức khỏe đến vậy.”

Dự án Forest Foods của anh Hoàng – không chỉ làm ra sản phẩm mà còn hướng tới phát triển bền vững. Công ty ứng dụng công nghệ Blockchain để truy xuất nguồn gốc, cam kết Net Zero – giảm phát thải carbon. Tháng 3/2025, anh ký hợp tác với Trung tâm Công nghệ sinh học TP Đà Nẵng để sản xuất quy mô lớn, đồng thời cùng Công ty CP ExCarbon tham gia thị trường tín chỉ carbon, vừa bảo vệ rừng vừa tăng thu nhập cho bà con.

“Dân thôn Tà Lang lúc trước chỉ sống nhờ làm thuê, trồng keo tràm, thu nhập bấp bênh. Tà Vạt, Tr’Đin có thể thay đổi cuộc sống của họ,” ông Trần Văn Minh, Trưởng nhóm bảo vệ rừng cộng đồng, kỳ vọng. Không chỉ mang lại giá trị kinh tế khi xây dựng thương hiệu Mật đường Sao La, dự án còn hứa hẹn biến Tà Lang thành điểm du lịch cộng đồng mới, nơi du khách không chỉ tham quan cảnh sắc, săn mây, trải nghiệm nếp sống dung dị nơi đại ngàn mà còn thưởng thức hương vị rừng xanh, cảm nhận văn hóa đặc sắc và lắng nghe giai điệu Cơ Tu.

Với người Cơ Tu, Tà Vạt và Tr’Đin không chỉ là cây rừng mà còn là linh hồn văn hóa. Trong dân ca, Tr’Đin được ngợi ca như “cây của Giàng”: “Tr’Đin trên núi cao, nhựa chảy ngọt trời ban/Ống tre đưa men say, lòng người thêm gắn bó.” Tà Vạt lại gắn với lao động và sẻ chia: “Tà Vạt bên suối reo, nước ngọt chảy tràn trề/Leo thang lấy men say, làng vui ngày hội lớn.” Những giai điệu ấy vang lên trong lễ hội, cưới hỏi, hòa quyện cùng họa tiết trên thổ cẩm Dèzng hay phù điêu nhà Gươl, thể hiện sự giao thoa giữa con người và thiên nhiên.

“Mật đường Sao La chiết xuất từ Tr’Đin, Tà Vạt nếu được phát triển thành sản phẩm rượu, nước đóng lon và dòng sản phẩm nước cốt lành mạnh cho người tiêu dùng, là hương vị từ rừng, không pha chế, không chưng cất mà tự nhiên từ cây” ông nói về tương lai của sản phẩm.

Hiện nay, "cha đẻ" của mật đường Sao La khởi tạo và phát triển 2 dòng sản phẩm từ cây Tà Vạt và Tr’Đin. Cây Tà Vạt được ông Hoàng đưa về TP Đà Nẵng, từng bước hướng dẫn để chàng trai Cơ Tu - Phan Văn Bình làm trưởng nhóm, dẫn dắt cộng đồng phát triển xuất phát từ tâm niệm: “Tôi xem đây như món quà dành cho đồng bào Cơ Tu ở Đà Nẵng. Nhóm cộng đồng là đồng bào dân tộc thiểu số Cơ Tu, các bạn sẽ tự triển khai và phát triển sản phẩm. Nếu phát triển cái trước cái sau về sau sản phẩm rất dễ bị làm nhái, bị bắt chước. Chúng tôi triển khai song song để cùng nhau xây dựng, cùng phát triển”, CEO Forest Foods trải lòng.

Ông Hoàng đặt mục tiêu: năm 2025-2027, sản phẩm sẽ phủ sóng trong nước và vươn ra quốc tế. Từ những chuyến thiện nguyện giản dị, Forest Foods không chỉ khơi dậy tiềm năng đại ngàn mà còn nối dài triết lý sống xanh của đồng bào Cơ Tu – vừa giữ hồn văn hóa, vừa mở lối kinh tế. Tà Vạt và Tr’Đin – hai loài cây dung dị từng là cầu nối giữa người và đất trời nay trở thành nhịp cầu hy vọng, để bà con tự hào từ chính sản vật quê hương.

Nỗ lực từng chút với quyết tâm và sự táo bạo, Forest Foods được ghi nhận với giải Ba Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo Đà Nẵng 2023, giải Nhì Sáng tạo Kinh doanh Xã hội toàn cầu tại Canada, Top 20 dự án khởi nghiệp xuất sắc quốc gia.

Từ những nhóm cộng đồng gồm các thành viên uy tín, dự án đang tạo hi vọng sẽ lan tỏa và phát triển sinh kế cho nhiều lao động ở Hòa Vang và Tây Giang. Hiện mật đường Sao La đang tiếp tục tìm kiếm, mở rộng nguồn nguyên liệu từ các vùng biên giới Việt – Lào, cùng cộng đồng thúc đẩy nghiên cứu bảo quản sản phẩm từ 6 tháng lên 12-24 tháng và đa dạng sản phẩm Tà Vạt.

Bảo Hòa