Trong các công điện chỉ đạo, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã nhận định tình trạng buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả vẫn diễn biến hết sức phức tạp, tinh vi hơn. Nguyên nhân không chỉ xuất phát từ thủ đoạn mới của các đối tượng vi phạm, mà còn đến từ chính sự lơi lỏng, thiếu sát sao của một số cơ quan quản lý, sự phối hợp thiếu chặt chẽ giữa các lực lượng chức năng, cũng như từ những lỗ hổng trong các quy định về thương mại điện tử, sở hữu trí tuệ, quảng cáo, an toàn thực phẩm,…

Không để khoảng trống sau sáp nhập

Trong tháng 4/2025, dư luận đã rúng động bởi nhiều thông tin hàng giả quy mô lớn bị triệt phá.  

Đầu tiên là đường dây sản xuất, tiêu thụ 573 nhãn hiệu sữa bột giả các loại dành cho người bị tiểu đường, suy thận, trẻ sinh non, phụ nữ mang thai tại Hà Nội và các tỉnh lân cận. Đường dây này đã hoạt động từ năm 2021, với doanh thu gần 500 tỷ đồng. 

Tiếp đó là đường dây sản xuất, buôn bán thuốc tân dược giả với quy mô lớn trên phạm vi toàn quốc. Tổng khối lượng thuốc tân dược giả và nguyên liệu để làm thuốc tân dược giả là gần 10 tấn. Cơ quan điều tra bắt giữ, khởi tố 14 bị can về tội “sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc phòng bệnh, thuốc chữa bệnh”. 

Những vụ việc này đã mở ra một chiến dịch truy quét hàng giả, hàng kém chất lượng, vi phạm sở hữu trí tuệ trên toàn quốc chưa từng có với mục tiêu làm thanh lọc thị trường. 

Thủ tướng Phạm Minh Chính đã liên tục có những chỉ đạo các bộ, ngành, địa phương vào cuộc một cách quyết liệt, đồng bộ. Từ Chỉ thị số 13/CT-TTg ngày 17/5, đến các Công điện 65/CĐ-TTg ngày 15/5, số 72/CĐ-TTg ngày 24/5 và mới đây là Công điện số 82/CĐ-TTg ngày 4/6. Thông điệp của Chính phủ rất rõ ràng: Tiếp tục đẩy mạnh cao điểm ngăn chặn buôn lậu, hàng giả; không để buông lỏng bất kỳ khâu nào trong công tác phòng, chống buôn lậu, hàng giả, gian lận thương mại; “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”.

Tất cả người tiêu dùng, doanh nghiệp chân chính đều ủng hộ đợt cao điểm truy quét hàng giả đang được triển khai và mong các lực lượng chức năng duy trì lâu dài.  

Tuy nhiên bên cạnh đó, vẫn còn nhiều người tỏ ra lo lắng vì sau khi hết một tháng cao điểm cũng là lúc cả nước chính thức bước vào giai đoạn sáp nhập tỉnh, thành. Theo đó, tại kỳ họp thứ 9, Quốc hội đã chính thức thông qua Nghị quyết về việc sắp xếp đơn vị hành chính, từ 63 tỉnh, thành phố, cả nước sẽ còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh. Điều này ít nhiều sẽ gây ảnh hưởng đến công tác đấu tranh chống hàng giả, hàng kém chất lượng, vi phạm sở hữu trí tuệ. 

Tại hội nghị trực tuyến toàn quốc về đánh giá đợt cao điểm đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả trong lĩnh vực y tế, bà Đào Hồng Lan – Bộ trưởng Bộ Y tế khẳng định phòng chống hàng giả phải được diễn ra quanh năm chứ không chỉ diễn ra trong tháng cao điểm rồi sau đó nghỉ thì "không ăn thua". Bà Lan cũng đề nghị các địa phương phát động phong trào toàn dân tố giác tội phạm phòng chống hàng giả, hàng lậu. Mặc dù cơ quan chức năng không thể kiểm soát 24/7 được nhưng người dân ở đâu cũng có. Vì vậy cần xây dựng văn hóa chống hàng giả trong toàn dân. 

Chính vì vậy, kể cả khi cả nước đang tiến hành sáp nhập và vận hành bộ máy hành chính mới, công tác đấu tranh chống hàng giả vẫn là nhiệm vụ mang tính chiến lược lâu dài, cần sự vào cuộc quyết liệt từ cấp lãnh đạo đến cán bộ thực thi và người tiêu dùng.

Kiểm soát hàng hóa từ gốc

Tại TP.HCM, chỉ tính riêng trong giai đoạn 2024 và 5 tháng đầu năm 2025, Chi cục Quản lý thị trường đã kiểm tra, xử lý 38 vụ vi phạm, tạm giữ 18.709 đơn vị sản phẩm thực phẩm chức năng các loại với tổng trị giá hơn 835 triệu đồng đồng, xử phạt với số tiền hơn 786 triệu đồng; xử lý 178 vụ vi phạm, tạm giữ 262.158 đơn vị sản phẩm thuốc tân dược các loại với tổng trị giá hơn 15,4 tỷ đồng, xử phạt với số tiền hơn 2,2 tỷ đồng. Đồng thời, Chi cục Quản lý thị trường TP.HCM chuyển cơ quan điều tra 4 vụ có dấu hiệu tội phạm.

Trong khi đó, theo thống kê thực hiện cao điểm từ ngày 15/5, các lực lượng công an các cấp đã khởi tố 36 vụ, 119 bị can liên quan hàng giả, buôn lậu và các tội danh khác tại 24 địa phương. Bộ Công an cũng xử lý hành vi tiếp tay cho tội phạm, cán bộ quản lý tiếp tay cho hàng giả, tiếp đến là xử lý các hành vi quảng cáo sai sự thật.

Thế nhưng số lượng vụ vi phạm trên chỉ là “tảng băng chìm” của một thị trường đầy hỗn tạp, vẫn còn nhiều lỗ hổng đang tạo điều kiện cho hàng giả, hàng kém chất lượng hoành hành.

Theo Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên, cần nhìn thẳng hai nhóm vấn đề, một là pháp luật liệu đã đầy đủ, có còn khoảng trống không? Hai là tổ chức thực thi đã thực sự nghiêm túc, đúng vai, đúng trách nhiệm chưa? Từ khâu nhập khẩu, sản xuất đến lưu thông thuốc đều có sự tham gia của nhiều bộ ngành. Chính vì vậy, việc nhận diện và kiểm soát thuốc giả đòi hỏi không chỉ năng lực kỹ thuật mà cả sự vào cuộc đồng bộ, trách nhiệm của toàn hệ thống từ Trung ương đến địa phương, từ cơ quan Nhà nước đến doanh nghiệp và người dân.

Thực tế này phần nào đến từ việc thiếu khâu hậu kiểm. Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biếtnhiều nhà máy sản xuất thuốc, thực phẩm chức năng khi được kiểm tra ban đầu thì đạt chuẩn GMP, nhưng đến khi sản xuất các lô sau lại gian dối quy trình.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Quang Huy - Phó Chi Cục trưởng Chi Cục Quản lý thị trường TP.HCM - cho biết qua công tác tổng hợp, rà soát nhận thấy một thủ đoạn mới là việc trộn lẫn thuốc thật với thuốc giả trước khi bán ra thị trường. Cách làm này là một hành vi đặc biệt nguy hiểm vì nó khai thác lòng tin ban đầu của người tiêu dùng, đồng thời nhằm đánh lừa cơ quan chức năng trong quá trình kiểm tra ngẫu nhiên. Các đối tượng thậm chí còn tự đặt tên thuốc và tên công ty sản xuất, phần lớn có trụ sở ảo ở nước ngoài, sau đó quảng cáo là "hàng xách tay" thông qua mạng xã hội, dưới vỏ bọc là nhân viên, dược sĩ của các công ty dược.

Bên cạnh đó, tình trạng cố ý ghi không đúng tên gọi trên nhãn hàng hóa cũng rất đáng báo động. Nhiều sản phẩm được quảng cáo là "sữa" hoặc "thuốc" nhưng thực chất tên gọi theo công bố và ghi nhãn sản phẩm lại là "Thực phẩm bảo vệ sức khỏe", "Thực phẩm bổ sung",... Việc này gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng trong việc lựa chọn sản phẩm để sử dụng.

Hiện nay, nhiều giải pháp ứng dụng công nghệ thông tin trong việc truy xuất nguồn gốc, quản lý dữ liệu hàng hóa và phát hiện vi phạm đang được các cơ quan chức năng đề xuất và triển khai thực hiện. Trong đó, Bộ Công an đã triển khai cơ sở dữ liệu trên toàn quốc. Nếu các cơ quan ban ngành phối hợp làm tốt việc này sẽ tránh việc các cơ sở sản xuất hàng giả, hàng nhái trên thị trường. Bởi việc truy xuất hàng hóa có thể giúp người dân nắm được cơ sở đã được cấp giấy chứng nhận, sản xuất đúng quy định.

Tăng cường công tác hậu kiểm

Thực tế cho thấy lỗ hổng lớn nhất hiện nay chính là quản lý, từ khâu cấp phép kinh doanh đến giám sát tại địa phương. Đã có nhiều chiến dịch truy quét từng được đưa ra và thực hiện tốt, tuy nhiên sau một thời gian nổi lên lại chìm xuống, thiếu sự đồng bộ, quyết liệt. Chính vì thể, hàng giả, hàng kém chất lượng vẫn len lỏi mạnh mẽ vào thị trường qua nhiều kênh.

Tại Hội nghị về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa, đại biểu Phạm Văn Hòa (đoàn Đồng Tháp) cho rằng đã đến lúc cần đổi mới tư duy từ tiền kiểm sang hậu kiểm, vì thực tế đã có tình trạng “tiền kiểm không kiểm soát nổi mà hậu kiểm lại lơ là”.

Đồng tình, đại biểu Dương Khắc Mai (đoàn Đắk Nông) cho rằng nguyên tắc quản lý trong dự thảo Luật hiện vẫn thiên về biện pháp quản lý tiền kiểm. Trong khi đó việc hàng loạt các vụ sản xuất, buôn bán sữa giả, thuốc giả bị phát hiện thời gian qua cho thấy tình trạng “tiền buông hậu bỏ".

Các đại biểu cho rằng thử nghiệm sản phẩm cuối cùng không phải là biện pháp quản lý có hiệu quả chất lượng sản phẩm, hàng hóa. Đồng thời, việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm cần gắn với kiểm tra, giám sát, quy định rõ lĩnh vực nào phải tiền kiểm và lĩnh vực nào phải hậu kiểm.

Về phía Bộ Y tế, Bộ trưởng Đào Hồng Lan nhấn mạnh tinh thần chung trong quá trình xây dựng hoàn thiện chính sách, pháp luật là tăng cường chế độ hậu kiểm. Bộ trưởng Y tế nhận định một trong những nguyên nhân tại các vụ án thời gian qua là “việc triển khai hậu kiểm ở địa phương làm chưa nghiêm”. Chính vì vậy, thời gian tới các nội dung nhiệm vụ trên cơ sở rà soát đánh giá, phần lớn giao cho các cấp chính quyền, địa phương thực hiện, với tinh thần “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”.  

Thiếu tướng Nguyễn Quốc Toản - chánh Văn phòng, người phát ngôn Bộ Công an – cho biết Bộ Công an đã tham mưu hoàn thiện thể chế, khắc phục sơ hở, thiếu sót trong quản lý Nhà nước, đồng thời kiến nghị sửa đổi Bộ luật Hình sự theo hướng gia tăng hình phạt với một số tội phạm như sản xuất, buôn bán hàng giả, vi phạm gian lận và sở hữu trí tuệ.

Bên cạnh đó, Bộ Công an tiếp tục mở đợt cao điểm kéo dài 3 tháng ngăn chặn tội phạm buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả, vi phạm bản quyền, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ với thuốc, mỹ phẩm, thiết bị y tế. Đợt cao điểm được phát động tới toàn lực lượng, công an các đơn vị, địa phương.

Đồng thời làm rõ và xử lý hành vi vi phạm của cán bộ quản lý, cơ quan quản lý Nhà nước, trách nhiệm của người nổi tiếng quảng cáo sai sự thật, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật.

Phúc An