Khác với dáng vẻ rắn rỏi khi vào rừng, không phải ai cũng biết, đằng sau hành trình lặng lẽ, bền bỉ ấy lại là cả một câu chuyện được bắt đầu từ nước mắt với vết thương lòng dường như chưa bao giờ lành gợn lên từ quá khứ.

Gặp phải gian thương và cơn khủng hoảng niềm tin

Sinh ra và lớn lên ở vùng đất Nam Giang (trước khi sáp nhập địa giới hành chính) nghèo khó. Tuổi thơ của chị Cúc gắn liền với những bữa ăn đứt bữa và nỗi lo cơm áo gạo tiền. Biến cố lớn ập đến cuộc đời chị Cúc khi người bố thân yêu mắc bệnh ung thư. Đứng trước ranh giới sinh tử và hoang mang về tương lai phía trước, ai chỉ đâu chị Cúc cũng theo, ai bảo thuốc gì quý chị sẵn sàng vay mượn để mua cho bố.

Những năm tháng đó, căn nhà vốn dĩ đã trống hơ trống hoác, đến chiếc quạt máy cuối cùng chị Cúc cũng ngậm ngùi bán đi để gom góp đủ 5 triệu đồng – số tiền lớn lúc bấy giờ của một gia đình nghèo để mua nấm lim xanh với hy vọng hỗ trợ sức khỏe cho bố trong quá trình chữa bệnh. Thế nhưng, sự ngây thơ và niềm tin đặt nhầm chỗ đã biến gia đình chị thành "mồi ngon" cho những kẻ buôn bán gian tham.

Bố mất, gia tài kiệt quệ, nỗi đau tang tóc chưa nguôi chị Cúc lại nhận thêm một đòn đau tinh thần cay đắng khác. Khi chị Cúc mang chút nấm còn lại chia sẻ cho gia đình một người bạn cũng có bố bệnh nặng, chị không những không nhận được sự đồng cảm mà còn bất ngờ bị mắng sa sả vào mặt: "Mi muốn giết ba ta hả?". Thì ra, số nấm mà chị mua trước đây là hàng giả, hàng kém chất lượng.

Cảm giác ê chề, xấu hổ và tổn thương bủa vây lấy tâm trí chị. Chị Cúc tự dằn vặt xót xa: Mình sinh ra ngay trên chính xứ sở của nấm, của những cánh rừng lim già, vậy mà lại bị người ta qua mặt, thành nạn nhân của dược liệu không rõ ràng về nguồn gốc.

“Tán gia bại sản mà cứu được người thân thì không sao, đằng này mất người, lại còn rước về dược liệu giả. Nỗi đau gấp bội phần ấy cứ gặm nhấm, thôi thúc tôi phải làm một điều gì đó để không còn ai phải rơi vào cảnh ngộ như gia đình mình.”, chị Cúc rưng rưng nước mắt chực trào nhớ lại.

Sóng gió chưa dừng lại. Khi biến cố gia đình vừa nguôi ngoai, chị Cúc lại đối mặt với thử thách khắc nghiệt của số phận khi phát hiện bản thân có một khối u. Những lần chọc sinh thiết đến ám ảnh tại bệnh viện cùng với tâm trạng hụt hững vì cơ thể suy kiệt không thể mang thai đã đẩy chị Cúc lúc bấy giờ xuống vực sâu của sự tuyệt vọng. Nhưng chính trong khoảnh khắc tưởng chừng tăm tối nhất, bản năng sinh tồn và ký ức về loại thảo dược xứ Quảng lại trỗi dậy trở thành nguồn động lực mạnh mẽ.

Chị Cúc quyết định sẽ tự mình đi tìm nấm lim xanh rừng. Sau 3 tháng ở cữ để tìm hiểu sâu về cơ chế đào thải độc tố, kiên trì uống từng bát nước nấm đắng chát. Các hoạt chất sinh học tự nhiên quý giá như triterpenoid, polysaccharide, germanium cùng khả năng nâng cao hệ miễn dịch giúp cơ thể chị Cúc hồi phục kỳ diệu. Từ một người phụ nữ xanh xao, suy nhược, chị "lột xác" trở nên khỏe mạnh, thần sắc hồng hào, xương khớp dẻo dai.

Trải nghiệm trên chính bản thân đã thắp lên trong chị một niềm tin mãnh liệt: Nấm lim xanh rừng thực sự là một dược liệu quý, vấn đề là làm sao để người bệnh tiếp cận được sản phẩm thật giữa một thị trường “vàng thau lẫn lộn”.

Dấu chân đơn độc nơi chốn rừng sâu

Nhiều năm trước, người ta bắt đầu thấy một người phụ nữ tay dao, lưng đeo ba lô lủi thủi bước vào những khu rừng nguyên sinh Nam Giang, Nam Trà My, Tiên Phước (tỉnh Quảng Nam cũ).

“Tôi nhờ chị gái tìm thợ rừng giỏi, trả công cao để đi vào rừng tìm nấm. Đến Tiên Phước thì nhận thấy đây là nơi khơi dậy giá trị nấm lim xanh nhưng rừng không còn nhiều, nguồn nấm cũng hiếm. Nam Trà My có các loại nấm khác hơn là nấm lim xanh. Chính lúc này tôi mới nhận ra, Nam Giang quê tôi mới là nơi còn nhiều rừng và vì thế cũng nhiều nấm lim xanh nhất”, chị Cúc hồi tưởng lại.

Chốn đại ngàn sâu thẳm vốn là nơi "rừng thiêng nước độc", ngay cả những người đàn ông bản địa dạn dĩ nhất cũng phải e ngại trước hiểm nguy rình rập từ rắn rết, tít độc, vực sâu hay những cơn mưa rừng bất chợt. Nhưng chị Cúc bước đi vào rừng bằng một tâm thế kỳ lạ.

"Nếu bước đến bìa rừng mà cứ lo hôm nay có gặp rắn rết không, có hái được nấm không thì đã thất bại ngay từ đầu. Tôi cứ đi thôi, biết đâu núi rừng sẽ thương mà ban cho vài cây nấm" – chị Cúc cười lạc quan.

Có những chuyến đi kéo dài cả nửa tháng trời, chị leo hàng chục quả đồi, ăn uống kham khổ, ngủ lều tạm dưới mưa ướt nhẹp như "chuột luột". Đã có lúc nhóm bạn đồng hành nản chí rồi tan rã mỗi người một ngả, chỉ riêng chị vẫn lầm lũi tiến về phía trước. Sự gan góc ấy khiến không ít người hoài nghi, thậm chí để lại những bình luận tiêu cực trên mạng xã hội rằng chị "làm màu", "đàn bà làm sao đi rừng được".

Đáp lại những dị nghị không bằng tranh luận, chị Cúc âm thầm chọn cách ghi lại những thước phim chân thực nhất. Hình ảnh cây nấm đang mọc kiêu hãnh trên thân gỗ lim mục hoang dã, vệt chân màu vàng đanh chắc, hương thơm sực nức đặc trưng đã mang hình ảnh nấm lim xanh rừng thứ thiệt đến gần hơn với người tiêu dùng. Hay hình ảnh chị Cúc liều lĩnh bơi qua sông, có lúc đi lạc vào đêm khuya, có khi bị vắt cắn để tìm nấm với hi vọng có thể giúp được cho những người ốm bệnh đã thuyết phục được cả những người khó tính.

Trăn trở với việc phân biệt hàng chất lượng và kém chất lượng, chị Cúc chia sẻ cho phóng viên chi tiết cách để nhận diện nấm lim xanh rừng bằng kinh nghiệm hàng chục năm “ăn nấm, ngủ nấm”, “cưng nấm như cưng con” của mình.

“Nấm lim xanh rừng thường có nhiều mức giá khác nhau. Đặc biệt, không có hai tai nấm tự nhiên nào hoàn toàn giống nhau, trừ trường hợp hiếm hoi vài cây cùng mọc trên một thân lim mục. Đó chính là điểm khác biệt đầu tiên so với nấm trồng,” chị Cúc chia sẻ, vừa chỉ cho tôi xem những cây nấm tự nhiên với muôn hình muôn vẻ — thành quả được tạo hóa nhào nặn qua thời tiết khắc nghiệt của đại ngàn.

Theo kinh nghiệm nhiều năm đi rừng của chị Cúc, quan niệm "nấm lim xanh rừng nhất định phải có gốc" là chưa hoàn toàn chính xác. Thực tế, nấm mọc dựa hoàn toàn vào những cây lim xanh đã mục từ 3–4 năm. Những cây mọc sát rễ hay thân lim thường không có chân bám sâu. Trái lại, loại nấm có gốc dài lại thường phát triển từ bào tử của nấm mẹ phát tán ra khu vực xung quanh rừng lim.

“Bông hồng” yêu nấm còn chỉ ra những dấu hiệu phân biệt rõ nét giữa nấm rừng và nấm trồng bán tự nhiên. Nấm rừng trưởng thành thường mang màu tím than đặc trưng và vẫn giữ viền vàng quanh tai nấm, trong khi nấm già sẽ chuyển hẳn sang sắc tím than đậm, khác với nấm trồng bán tự nhiên vốn ngả sang màu đỏ nhiều hơn. Thân nấm tự nhiên không thẳng đuột mà thường gồ lên hoặc có các đốt sần sùi do thời gian sinh trưởng chịu tác động trực tiếp từ thời tiết.

Sắc độ của nấm còn phản ánh môi trường sống: nơi rừng ẩm thiếu sáng sẽ cho màu tối, còn khu vực quang hợp tốt nấm sẽ sáng đẹp hơn. Một số tai nấm khoác lên lớp màu bạc phong sương là do trải qua sương muối hoặc mưa gió trong đại ngàn.

Chị Cúc giải thích thêm, lớp màu bạc ở mặt trên tai nấm thực chất là phấn nấm, còn mặt dưới chứa bào tử đảm nhận chức năng sinh sản. Người dùng nấm rất chuộng những cây có lớp phấn bạc này, bởi đó là minh chứng cho sản phẩm được thu hái từ chốn rừng sâu hun hút.

Nấm lim xanh rừng thực thụ — dù to hay nhỏ — đều rất đanh chắc, sở hữu mùi thơm đắng đặc trưng. Khi phơi khô, chỉ cần bẻ nhẹ chân nấm sẽ gãy rụp từng đoạn dễ dàng, không hề mềm xốp như nấm trồng. Loại thảo dược này phát triển mạnh từ tháng 4 đến tháng 11. Những cây nấm quá già sẽ bị xốp mềm, không giữ được độ đanh nên giá trị không cao bằng nấm vừa trưởng thành.

Trân trọng từng món quà của tự nhiên, chị Cúc nhẹ nhàng nâng niu từng cành nấm, bởi chị hiểu chỉ một vết trầy xước nhỏ cũng đủ làm giảm đi vẻ đẹp tinh túy và giá trị vốn có của nấm lim xanh.

Nâng tầm giá trị dược liệu giữa lòng thành phố

Từ đại ngàn Nam Giang xuống phố biển Đà Nẵng, Cúc Nguyễn mang theo một sứ mệnh tự mang. Qua trang cá nhân hơn 61.000 lượt theo dõi, chị tỉ mỉ hướng dẫn từng chi tiết cho người dùng, vốn 70% là bệnh nhân. Từ việc rửa nấm tránh trôi phần dược chất dưới tai đến cách duy trì liều lượng 15 gram/ngày để làm quen với vị đắng gắt.

Sự kiên định ấy còn thể hiện ở việc chị sẵn sàng đốt bỏ cả lô nấm khô bảo quản không đạt chuẩn sau một năm chứ nhất quyết không bán ra thị trường. Đáp lại tâm huyết đó là những phản hồi ấm áp từ khách hàng về việc ăn ngon, ngủ sâu và phục hồi sức khỏe.

Nỗ lực của chị Cúc trùng khớp với định hướng phát triển bền vững tài nguyên dược liệu của địa phương. Việc chị đưa nấm lim xanh rừng đến các phiên chợ dược liệu trở thành gạch nối đưa tri thức dân gian tới gần hơn với du khách và người dân. Khi nguồn nấm tự nhiên khan hiếm, chị lại khăn gói ra các vùng rừng Nghệ An để khảo sát, kiểm nghiệm.

Với chị, khát vọng lớn nhất không phải danh xưng cá nhân mà là bảo tồn và minh chứng cho giá trị của nấm lim xanh Việt Nam, trả lại sự minh bạch cho nguồn dược liệu giữa lúc niềm tin tiêu dùng bị lung lay bởi hàng giả.

Hành trình của chị Cúc càng thêm ý nghĩa khi đặt trong tổng thể tiềm năng của Đà Nẵng. Sở hữu diện tích tự nhiên hơn ngàn km² với gần một nửa là đất lâm nghiệp, thành phố sở hữu "kho báu" thực vật phong phú. Nghiên cứu của Bệnh viện Y học cổ truyền Đà Nẵng phối hợp với Hội Dược liệu và Viện Dược liệu đã ghi nhận 1.117 loài cây thuốc, trong đó có 25 loài/nhóm loài mọc tự nhiên có giá trị kinh tế cao và 30 loài thuộc diện cần bảo tồn nghiêm ngặt. Sự kết nối giữa vùng núi xứ Quảng và Đà Nẵng mở ra cơ hội phát triển vùng trồng công nghệ cao, tạo nền tảng để lãnh đạo thành phố xây dựng cơ chế bảo tồn nguồn gen quý.

“Bà Cúc là một người làm nghề đầy tâm huyết. Khi gia đình tôi gặp biến cố, bố tôi mắc ung thư, tình cờ tôi biết đến nấm lim xanh rừng Cúc Nguyễn. Cúc lội rừng tìm nấm lim xanh và tôi mua để sắc cho bố uống hỗ trợ sức khỏe. Nhìn cách bà Cúc làm việc, tôi thấy sự tận tụy không chỉ vì sinh kế mà vì chính sức khỏe của người tiêu dùng. Những lô nấm bị mốc, xấu hay kém chất lượng, bà thẳng tay đốt bỏ chứ nhất quyết không bán ra thị trường.

Hiểu rằng 'một cánh én nhỏ chẳng làm nên mùa xuân', Cúc còn nhiệt tình hướng dẫn bà con địa phương cách đi rừng, chọn thu hái những thân nấm khỏe để cùng bảo tồn dược liệu. Cúc thường nói với tôi về dự định ấp ủ, ước mơ sẽ mở một trang trại trồng nấm bán tự nhiên từ bào tử nấm rừng ngay gần nhà để nhân rộng nguồn dược liệu quý. Là khách hàng lâu năm, tôi thường chọn loại nấm hảo hạng nhất của Cúc Nguyễn để dùng hằng ngày và làm quà tặng, hiệu quả mang lại thực sự rất tốt,” ông Trần Tấn Điền (TP Đà Nẵng) chia sẻ.

Những nỗ lực bền bỉ của chị Cúc đang cộng hưởng vào khát vọng chung của TP Đà Nẵng: Khôi phục niềm tin vào dược liệu Việt, biến tài nguyên đại ngàn thành sức mạnh chăm sóc sức khỏe bền vững và khẳng định vị thế của thành phố như một trung tâm dược liệu xanh của khu vực.

Bảo Hòa