Những năm gần đây, nano selen (SeNP) được đánh giá là dạng selen tiềm năng hơn so với selen ở dạng ion thông thường. Ở kích thước nano (1–100 nm), selen có sinh khả dụng cao hơn, hoạt tính sinh học tốt hơn và độc tính thấp hơn.

Hạt nano selen có thể được tạo ra bằng nhiều phương pháp: vật lý, hóa học hoặc sinh học. Tuy nhiên: Phương pháp vật lý tiêu tốn nhiều năng lượng; Phương pháp hóa học sử dụng nhiều hóa chất có nguy cơ độc hại; Phương pháp sinh học, đặc biệt là "tổng hợp xanh", đang được ưu tiên nhờ tính an toàn và thân thiện môi trường.

"Tổng hợp xanh" sử dụng dịch chiết thực vật giàu polyphenol làm chất khử tự nhiên. Cách làm này không chỉ giảm chi phí và ô nhiễm môi trường mà còn giúp tạo ra hạt nano ổn định, tương thích sinh học tốt hơn.

Đề tài do PGS.TS. Nguyễn Thị Mai Phương (Viện Sinh học) chủ trì đã tập trung phát triển công nghệ tổng hợp xanh nano selen nhằm ứng dụng làm nguyên liệu cho thực phẩm và mỹ phẩm.

Nhóm nghiên cứu sử dụng: Dịch chiết lá Vối (Cleistocalyx operculatus L.); Dịch chiết rễ Thổ phục linh (Smilax glabra Roxb)

Các dịch chiết này giàu polyphenol và có hoạt tính chống oxy hóa mạnh. Đặc biệt, nhóm còn kết hợp với plasma điện hóa để tăng hiệu quả tổng hợp.

Sau 36 tháng triển khai, đề tài đã xây dựng thành công hai quy trình công nghệ lõi:

Quy trình sử dụng dịch chiết Thổ phục linh kết hợp plasma điện hóa: Nồng độ Se đạt khoảng 400 ppm; Kích thước hạt dưới 100 nm; Hiệu suất tổng hợp đạt khoảng 99%

Quy trình sử dụng dịch chiết lá Vối: Nồng độ Se đạt khoảng 300 ppm; Kích thước hạt 50–200 nm; Hiệu suất tổng hợp đạt khoảng 99%.

Các hạt nano selen thu được cho thấy nhiều đặc tính sinh học đáng chú ý như: hông gây độc tế bào ở nồng độ ≤ 200 mg/mL; hả năng chống oxy hóa mạnh: Ức chế 94% gốc tự do DPPH (ở 125 µg/mL); Ức chế 88% superoxide (ở 125 µg/mL) và có hoạt tính kháng khuẩn tốt.

Kết quả thử nghiệm độc tính cấp trên động vật cho thấy LD50 của chế phẩm là 7,5 mg/kg thể trọng chuột – thấp hơn khoảng 3 lần so với nano selen tổng hợp bằng phương pháp hóa học, cho thấy mức độ an toàn được cải thiện rõ rệt.

 Việc tổng hợp được nano selen từ các nguyên liệu quen thuộc là lá vối và Thổ phục linh được đánh giá là bước tiến quan trọng trong nghiên cứu vật liệu nano ứng dụng cho thực phẩm và mỹ phẩm. Điểm đáng chú ý của nghiên cứu là tận dụng nguồn nguyên liệu trong nước như lá vối và rễ Thổ phục linh. Đây là hướng đi vừa thân thiện môi trường, vừa mở ra khả năng phát triển vùng trồng nguyên liệu bền vững, mang lại giá trị kinh tế – xã hội lâu dài.

Do đó, vào ngày 27/2/2025, Cục Sở hữu trí tuệ đã cấp Bằng độc quyền sáng chế số 45654 cho quy trình tổng hợp hạt nano selen sử dụng dịch chiết Thổ phục linh kết hợp plasma điện hoá. Tiếp đó, ngày 12/8/2025, một Giải pháp hữu ích số 4323 cũng được cấp cho quy trình tổng hợp "xanh" nano selen có hoạt tính kháng khuẩn, sử dụng dịch chiết lá vối làm tác nhân khử.

Hai văn bằng bảo hộ liên tiếp không chỉ khẳng định tính mới và giá trị khoa học của công nghệ, mà còn mở ra triển vọng ứng dụng nguồn dược liệu trong nước vào sản xuất nguyên liệu an toàn, thân thiện môi trường.

Ngày 30/12/2025, Hội đồng nghiệm thu cấp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã đánh giá nhiệm vụ đạt loại Xuất sắc. Hội đồng cũng đề nghị nhóm tiếp tục triển khai giai đoạn hai nhằm nghiên cứu sâu hơn về tính ổn định, hoạt tính sinh học dài hạn và hoàn thiện quy trình ở quy mô lớn để tiến tới chuyển giao và thương mại hóa.

TH