Lịch sử Cù Lao Chàm (xã đảo Tân Hiệp) ghi dấu từ nền văn hóa Sa Huỳnh cổ xưa, nơi con người sớm nương tựa vào rừng, dựa vào biển để sinh tồn. Chị Lê Thị Bích Công (SN 1992), một người con dâu của Bãi Ông đang tiếp nối mạch nguồn ấy với tâm thế của người kinh doanh sản phẩm du lịch dựa trên văn hóa và vốn tri thức bản địa.

Thay "cuộc đời mới" cho lá rừng xã đảo

Tốt nghiệp khoa Quốc tế học (Trường Đại học Ngoại ngữ - Đại học Đà Nẵng), Bích Công từng ôm giấc mơ đổi đời bằng học vấn và rời đảo để tìm kiếm chân trời mới. Nhưng rồi, mùi hương thoáng qua trong tuổi thơ quyện chặt trong thẳm sâu ký ức trở thành nỗi nhớ niềm thương. Mùi vị thanh khiết thư giãn, tự nhiên của thảo mộc làm “mỏ neo” tâm hồn đưa chị trở về quê hương lập nghiệp.

Sinh ra ở bãi Làng, chị Công tự nhận mình là “con của biển chính hiệu”, nhưng rau rừng, trà lá rừng đã từng làm dịu cơn nóng, làm mát lòng mỗi bữa cơm khiến chị chợt nhận ra trong mình vốn sẵn tình yêu cỏ, yêu cây đã “bén rễ, đâm chồi”.

Cù Lao Chàm có hệ thống núi hình cung với đỉnh cao nhất 517m, nơi che chở cho một hệ sinh thái thảo dược đa dạng đến ngỡ ngàng, là một phần của khu dự trữ sinh quyển thế giới được UNESCO công nhận năm 2009. Từ những con đường hằn dấu chân người dân đi lấy nước lá qua dốc ông Bùa, khe Nhĩ, mũi Đông... chị Công vì đam mê mà âm thầm tỉ mẩn ghi lại hình ảnh và công dụng của hàng chục loại lá quý: bướm bạc, bồ đề núi, ngấy hương, dủ dẻ, riềng núi, chè vằng... Dân gian vẫn gọi đó là “lá mùng năm” (thu hái để dành uống dịp Tết Đoan Ngọ) hay “lá lao” (lá ở Cù Lao Chàm).

Khi du lịch manh nha phát triển, lá rừng trở thành sản vật bản địa được thu hái quanh năm để phơi khô, bán cho du khách với lời truyền tai: “lá phải đủ hàng chục loại, nếu được hãm bằng nước giếng Chăm cổ ở xóm Cấm mới ngon, có tác dụng giải nhiệt, tăng đề kháng…”.

Chị Công tâm sự: “Dù Cù Lao Chàm đã phát triển du lịch từ lâu, nhưng có một nghịch lý bà con hái lá bán thô, công sức vất vả song giá bán còn quá rẻ so với món quà mà mẹ thiên nhiên ban tặng.”

Thế rồi tình yêu lại dẫn chị đến một “định mệnh” mới, khi chị Công nên duyên và trở thành con dâu của một gia đình làm trà lá rừng truyền thống ở Bãi Ông. Về làm dâu, chị Công như tìm được một “đồng minh”, một “người thầy”, một “chuyên gia” để hỏi và nghiên cứu cặn kẽ hơn về trà lá rừng. Ba chồng chỉ bày truyền dạy thêm, cô gái nhỏ càng cảm thấy dự định ấp ủ bấy lâu đã đến lúc hiện thực hóa.

Ở tuổi 70, đôi chân ông Nguyễn Vinh, ở Bãi Ông vẫn thoăn thoắt trên những cánh rừng. Với ông, nghề đi lấy lá rừng là nghề phải biết "thương" cây, biết giữ gìn lộc của đất trời.

"Đi lấy lá là phải có kế hoạch và biết bảo dưỡng cây," ông Vinh bộc bạch. Người không biết leo trèo, cứ thấy cây là chặt ngang gốc thì coi như mất cây. Còn người biết leo trèo, chỉ tỉa những nhành nhỏ, cây lại đâm chồi nảy lộc, mọc ra nhiều nhành mới. Việc thu hái cũng phải tính toán để cây có thời gian hồi sức, thấy dây leo phủ kín là phải dọn bớt để cây "có đường" phát triển.

Ông Vinh trầm ngâm bảo, Cù Lao Chàm giờ còn gần 50 người theo nghề, nhưng không phải ai cũng phân biệt được đúng loại lá truyền thống. Hái nhầm một loại là ấm trà mất đi vị ngon xưa.

Lá trà rừng của “ông Vinh nước lá” lúc nào cũng "cháy" hàng. Nhớ lại cái thuở 15 tuổi theo chân cha mẹ lên rừng, ông kể: “Ba mẹ tôi hồi xưa chỉ hái đủ uống, chứ không phải hái bán như bây giờ. Nay du lịch phát triển, mình hái vừa để nhà dùng, vừa để khách phương xa thưởng thức”.

Ông khẳng định, một số loại lá ở đất liền có thể giống, nhưng không bao giờ ngon bằng "lá Lao". Mấy chục năm qua, giá một bao lá to như bao gạo vẫn chỉ vỏn vẹn 50 ngàn đồng. Vậy mà 6 giờ sáng, ông đã có mặt trên rừng thuộc lòng từng hốc đá, biết giờ nào nước lên trước lên sau để tính đường về.

Khó khăn lớn nhất không nằm ở máy móc, mà ở niềm tin từ người làm trà truyền thống với một người khởi nghiệp mong muốn “làm mới” cách thức bán hàng truyền thống. Ba chồng chị Công – chính là “ông Vinh nước lá” vốn quen công việc thủ công lúc đầu cũng tỏ ra nghi ngại.

Chỉ đến khi mẻ trà đầu tiên ra đời, vị ngọt hậu, thơm nhẹ nhàng lan tỏa trong gian nhà nhỏ, những người đàn ông của gia đình chị Công mới thực sự nghĩ “có thể” cho chị Công một cơ hội tiếp tục thỏa niềm đam mê cây cỏ. Có được niềm tin dù chỉ là tin “có thể làm được”, chị Công cũng như được tiếp thêm sức mạnh, mạnh dạn mời các du khách ở homestay nhà mình dùng thử để cải tiến sản phẩm.

Những gật đầu của du khách hay những góp ý nho nhỏ đều được cô start-up trẻ ghi lòng tạc dạ để từng bước hoàn thiện sản phẩm đầu tiên – Trà lá rừng túi lọc Mộc Chàm.

HTX Mộc Chàm: Khi thảo mộc kể chuyện văn hóa

Người ta nói “khỏe như hái lá trên rừng” để kiếm tiền, “nhiều như lá trên rừng”, nhưng nếu không biết giữ gìn, nâng niu nhiều loài lá quý đang ngày càng trở nên hiếm hơn. Biết ơn cây lá trên rừng nuôi sống bao thế hệ, chị Bích Công càng quyết tâm tạo ra sản phẩm nâng cao giá trị cho sản vật nổi tiếng và góp một tay để bảo tồn cho núi của Cù Lao Chàm mãi xanh tươi cỏ lá.

Sau nhiều năm ấp ủ và một năm để thử nghiệm sản phẩm, tháng 2/2026, HTX Mộc Chàm chính thức ra đời. Mộc Chàm vừa là cơ sở sản xuất cũng là nơi “ước mơ” về một thương hiệu địa phương của chị Công có một khởi đầu.

Cầm trên tay gói trà lá rừng túi lọc được thiết kế nhãn mác chỉn chu, chị Công không giấu được niềm tự hào. “Trà lá rừng được chúng tôi tuyển chọn có 18 vị lá truyền thống, giữ nguyên vị nhưng tiện lợi hơn cho người dùng”, cô start-up trẻ của Cù Lao Chàm phấn khởi rót ly trà ấm mời tôi nhấp thử trong lúc trò chuyện. Vị ngọt hậu lan tỏa trong cuống họng.

Chị Công tiếp tục chia sẻ, hiện nay, HTX Mộc Chàm có 5 thành viên và đang liên kết với người dân để thu mua nguồn nguyên liệu. Cách làm mới giúp thu nhập của bà con sau này ổn định hơn thay vì phơi khô bán rẻ, họ chỉ cần mang về lá tươi đạt chuẩn với giá thu mua cao hơn. Quan trọng nhất, chị Công luôn hướng dẫn bà con cách khai thác bền vững tuyệt đối không “tận thu, tận diệt”.

Mộc Chàm đang hoàn thiện chuỗi trải nghiệm văn hóa bản địa chương trình trải nghiệm du lịch “Chạm Đảo – Chạm vào đời sống bản địa”: Du khách không chỉ lặn ngắm san hô rồi về, mà được sống cùng dân đảo. Workshop trải nghiệm du khách tự tay hái lá, làm trà, hoặc học cách đan những vật dụng nhỏ từ sợi ngô đồng hay tìm hiểu về cây ngô đồng và những nghệ nhân đan võng cuối cùng trên đảo.

Danh mục sản phẩm của Mộc Chàm dần dài thêm từ trà lá rừng, rong biển tự nhiên, dứa dại đến muối thảo dược ngâm chân (kết hợp với muối SaHu). Chị Công chia sẻ về triết lý kinh doanh có phần “ngược đời”: “Chúng tôi chưa có ý định vươn ra đất liền, không sản xuất đại trà mà muốn làm món quà du khách chỉ đến đảo Cù Lao Chàm mới có mang về”.

“Du khách đến Cù Lao Chàm nghỉ lại Mộc Chàm có thể cùng ba chồng tôi lên rừng tự tay hái lá, được nghe ông giải thích và kể chuyện. Ngày xưa khi cuộc sống dân đảo còn khó khăn không có đồ ăn thức uống mang theo, người dân ở đây vẫn thường ăn cơm (phần thịt quả) của cây đủng đỉnh cho đỡ đói dạ. Du khách được trải nghiệm ăn thức quả rừng trên đường hái lá rừng và cảm nhận cuộc sống giản dị trên đảo thích thú lắm”, chị Công nói thêm.

Nhiều du khách trong nước và quốc tế, các học sinh ở Cù Lao Chàm và TP Đà Nẵng được cùng người dân bản địa khám phá sâu hơn về trà lá rừng, về vùng núi của đảo.

Tại triển lãm Made in Da Nang Expo 2026 được tổ chức bởi Sở Công thương, khách du lịch dừng chân trước gian hàng của Mộc Chàm, dùng thử, mua sản phẩm và cuốn theo những câu chuyện do cô gái khởi nghiệp ở xã đảo mang giấc mơ cỏ lá chia sẻ. Một chiếc túi trà nhỏ nhưng chứa đựng cả một hệ sinh thái rừng già và tâm huyết của người trẻ dám chọn “đi chậm” để gìn giữ gốc rễ.

“Để khởi nghiệp đã vất vả nhưng khởi nghiệp ở đảo càng thử thách hơn. Có những thời điểm chuyên tâm nghiên cứu sản phẩm không có thời gian kiếm tiền mà còn đầu tư máy móc, thiết kế nhãn mác, gây dựng thương hiệu việc cân bằng công việc và gia đình của một người phụ nữ trẻ đòi hỏi mình phải nỗ lực hơn nhiều lần”, người sáng lập Mộc Chàm tâm sự.

Dù người dân vẫn thói quen uống nước lá thô, ông Vinh vẫn phải gật gù khen sản phẩm đóng gói mới tiện lợi cho du khách hơn: "Lá rừng là của trời cho, không thuốc men, không phân bón, uống vào tốt cho tiêu hóa, ngủ ngon, khỏe người.”

Ông Vinh có 4 người con luôn thầm canh cánh: "Tôi già rồi, không biết sau này tụi nhỏ có ai nối nghiệp không. Nhưng thôi, còn khỏe là còn đi rừng." Nhưng, nhìn sản phẩm của Mộc Chàm, có thể ông Vinh đã thêm nhiều hi vọng về tương lai của sản vật đảo ở thế hệ mới.

Giữa ngày nắng gió lo khi trời mưa đông, các hoạt động trên đảo như trở nên trầm lặng. Việc phát triển càng nhiều sản phẩm thương mại hóa sẽ giúp người dân xã đảo có thể phát triển sinh kế bền vững. Cô gái khởi nghiệp ở xã đảo Lê Thị Bích Công đang mở ra tư duy mới, khi tri thức bản địa được tiếp sức bằng sự sáng tạo và lòng biết ơn, sản vật quê hương sẽ tự tìm thấy đường vươn xa, mang theo hồn đất, hồn người xã đảo đi cùng.

Bảo Hòa