Lỗ hổng pháp lý kéo dài hàng thập kỷ

Trong suốt thời gian dài, kết quả nghiên cứu khoa học – từ các đề tài cấp Nhà nước, cấp Bộ đến các chương trình quốc gia – đều do ngân sách chi trả nhưng lại không có cơ chế minh bạch về việc phân chia lợi ích. Ai thực sự là chủ sở hữu? Nhà nước, cơ quan chủ trì, hay cá nhân nhà khoa học trực tiếp tạo ra sản phẩm?

Khoảng trống này dẫn đến nghịch lý: nhiều công trình nghiên cứu có giá trị thương mại cao bị “xếp ngăn kéo” vì không rõ cơ chế khai thác; nhà khoa học không có động lực chuyển giao; doanh nghiệp e ngại hợp tác vì sợ ràng buộc pháp lý không rõ ràng. Kết quả là một vòng luẩn quẩn: nghiên cứu ra nhưng không vào được đời sống, thị trường thì “khát” đổi mới sáng tạo, còn ngân sách thì tiếp tục chi mà hiệu quả chưa cao.

Từ bất cập trong thực tiễn đến yêu cầu sửa luật

Thực tế cho thấy, chính sự thiếu vắng quy định về phân chia lợi ích đã tạo nên mâu thuẫn âm ỉ giữa ba chủ thể: Nhà nước – viện trường – nhà khoa học.

Nhà nước đầu tư kinh phí nhưng khó quản lý hiệu quả vì kết quả nghiên cứu không được thương mại hóa.

Viện, trường đứng tên chủ trì nhưng lợi ích thu về chủ yếu mang tính hình thức.

Nhà khoa học trực tiếp sáng tạo ra sản phẩm nhưng ít được hưởng lợi, dẫn tới tâm lý “nghiên cứu cho xong” thay vì nghiên cứu để tạo ra giá trị thực tiễn.

Những mâu thuẫn này từng nhiều lần được đặt ra trong các hội nghị tổng kết khoa học – công nghệ, song chỉ đến khi xây dựng Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025 thì vấn đề mới được nhìn nhận như một đột phá thể chế cần ưu tiên.

Luật 2025 mở ra hành lang mới

Điểm nhấn quan trọng của Luật 2025 là lần đầu tiên đưa vào cơ chế phân chia lợi ích một cách cụ thể, minh bạch và ràng buộc. Một số nguyên tắc mới được khẳng định:

Nhà khoa học trực tiếp tạo ra kết quả nghiên cứu được hưởng tỷ lệ lợi ích thỏa đáng từ thương mại hóa, thay vì chỉ hưởng mức lương và phụ cấp nghiên cứu.

Cơ quan chủ trì (viện, trường, doanh nghiệp) được xác lập quyền lợi gắn với trách nhiệm quản lý, khai thác và tái đầu tư cho nghiên cứu tiếp theo.

Nhà nước giữ quyền giám sát và định hướng, nhưng không can thiệp sâu vào tỷ lệ phân chia cụ thể, cho phép các bên thỏa thuận trên nguyên tắc cùng có lợi.

Cơ chế này vừa tạo động lực mạnh mẽ cho nhà khoa học, vừa bảo đảm tính công bằng cho các tổ chức nghiên cứu và minh bạch cho Nhà nước trong sử dụng ngân sách.

Cú hích cho đổi mới sáng tạo và thị trường khoa học

Một hành lang pháp lý rõ ràng không chỉ tháo gỡ tâm lý “nghiên cứu để báo cáo” mà còn mở đường cho thị trường khoa học – công nghệ. Khi quyền lợi được bảo đảm, các nhà khoa học sẽ chủ động hơn trong việc đưa kết quả ra thị trường; viện, trường có thêm nguồn lực để đầu tư cơ sở vật chất; doanh nghiệp yên tâm hợp tác, vì rủi ro pháp lý đã được kiểm soát.

Đặc biệt, cơ chế phân chia lợi ích sẽ kích thích làn sóng khởi nghiệp từ kết quả nghiên cứu – điều mà lâu nay vẫn chỉ manh nha nhưng chưa thực sự trở thành phong trào. Đây cũng là cách để khoa học công nghệ Việt Nam tiệm cận chuẩn mực quốc tế, nơi mà mỗi bằng sáng chế hay công trình nghiên cứu đều gắn với lợi ích cụ thể của người sáng tạo.

Thách thức khi triển khai và yêu cầu tiếp tục hoàn thiện

Dù hành lang mới đã được đặt ra, song thực tiễn triển khai sẽ không đơn giản. Một số vấn đề cần sớm được hướng dẫn chi tiết:

Cách định giá kết quả nghiên cứu để làm cơ sở phân chia.

Cơ chế xử lý tranh chấp khi các bên bất đồng.

Đảm bảo lợi ích không chỉ tập trung vào một nhóm nhỏ mà lan tỏa trong hệ thống nghiên cứu.

Nếu không giải quyết tốt, khoảng trống cũ có thể lặp lại dưới một hình thức mới.

Cơ chế phân chia lợi ích từ kết quả nghiên cứu, lần đầu tiên được luật hóa rõ ràng trong Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025, là bước đột phá mang tính nền tảng. Nó vừa khắc phục khoảng trống pháp lý kéo dài, vừa mở ra động lực mới cho giới nghiên cứu, cho viện trường và cho cả thị trường khoa học công nghệ Việt Nam.

Đây không chỉ là sự thay đổi về kỹ thuật lập pháp, mà còn là thông điệp mạnh mẽ: đầu tư cho khoa học công nghệ phải gắn với lợi ích công bằng, minh bạch, và hiệu quả.

Đức Tài