Chuyển đổi số đang được triển khai mạnh mẽ ở cấp xã trên cả nước, nhưng phần lớn vẫn xoay quanh các hoạt động tập huấn sử dụng dịch vụ công trực tuyến, hướng dẫn tạo tài khoản định danh điện tử hoặc truy cập các app cơ bản. Tuy nhiên, nếu chuyển đổi số chỉ dừng lại ở thao tác kỹ thuật và phổ cập thiết bị, thì đó mới chỉ là mặt nổi của tảng băng. Thứ mà nông thôn cần, không phải là chiếc điện thoại thông minh, mà là một hệ sinh thái số giúp họ giao tiếp được với thị trường, tiếp cận được với dịch vụ công đúng với nhu cầu sản xuất – chăn nuôi – canh tác, và có vai trò chính thức trong nền kinh tế số quốc gia.

Điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở người dân, mà nằm ở cách tiếp cận chính sách. Nhiều mô hình số hóa nông thôn vẫn đi theo lối mòn của đô thị: xây cổng dịch vụ công, tổ chức lớp tin học cơ bản, rồi đánh giá bằng số lượt truy cập hay hồ sơ nộp online. Trong khi đó, bản chất của nông thôn không nằm ở hành chính, mà ở sản xuất. Vậy mà cho đến nay, rất ít xã có dịch vụ công số phục vụ cấp giấy kiểm dịch, xin chứng nhận an toàn thực phẩm, khai báo vùng nuôi hoặc truy xuất nguồn gốc. Cũng hiếm nơi có cơ sở dữ liệu số hóa nhật ký canh tác hay giao dịch nông sản. Cán bộ số cấp xã – phần lớn kiêm nhiệm – không thể vừa cài app, vừa hướng dẫn sản xuất số, lại còn phải kiểm soát dữ liệu truy xuất.

Muốn đi đúng hướng, Việt Nam cần nhìn chuyển đổi số nông thôn không phải là “phiên bản rút gọn” của đô thị, mà là một mặt trận riêng với đặc thù riêng. Ở đó, kinh tế số phải bắt đầu từ dữ liệu nông sản: mỗi hộ trồng trọt, chăn nuôi cần có hồ sơ điện tử gắn mã vùng trồng, lịch sử canh tác, và tích hợp truy xuất vào sàn thương mại điện tử. Dịch vụ công cũng cần tái cấu trúc để phục vụ chuỗi sản xuất – không thể để người dân phải viết đơn tay xin hỗ trợ thiên tai hay mang giấy đến huyện chờ kiểm nghiệm mẫu đất. Và quan trọng hơn cả, Việt Nam cần một lực lượng “cán bộ nông thôn số” thực thụ – không phải IT hành chính, mà là những kỹ sư xã hội số am hiểu sản xuất, truyền thông và công nghệ, có thể giúp cộng đồng chuyển đổi từ gốc.

Không thể đợi đến khi đô thị xong xuôi mới về “phổ cập” cho nông thôn. Trong nhiều lĩnh vực, chính nông thôn mới là nơi có cơ hội đi tắt nếu được thiết kế đúng: ít rào cản, nhiều nhu cầu thực tế và sức bật xã hội lớn. Vấn đề không nằm ở mức đầu tư, mà ở tư duy chính sách. Một khi nông dân có thể bán nông sản bằng mã số vùng trồng, khai báo dịch bệnh qua QR, xin hỗ trợ mùa màng qua app, thì khi đó, chuyển đổi số mới thật sự bước chân vào đời sống nông thôn – chứ không chỉ dừng lại ở phòng họp ủy ban.