Hợp đồng mang số hiệu …/2026/HĐHT/BHMedia-NTH, ký ngày 22 tháng 4 năm 2026 tại Hà Nội. Bên A là một nữ nghệ sĩ tự do, sở hữu một kênh YouTube vừa đủ để một công ty truyền thông để mắt tới. Bên B là Công ty Cổ phần Thương mại và Dịch vụ Truyền thông Bihaco - thường được biết đến với cái tên viết tắt quen thuộc trong giới âm nhạc số BH Media. Người đại diện ký tên, ông Nguyễn Hải Bình, khi đó vẫn còn là Tổng Giám đốc đương nhiệm, đồng thời giữ một ghế Phó Chủ tịch trong hiệp hội bảo vệ chính loại quyền mà hợp đồng này đang định đoạt.

Chưa đầy một tháng sau ngày ký, ông Bình bị Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03, Bộ Công an) khởi tố về tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan. Nhưng vào thời điểm đặt bút, không ai trong hai bên biết điều đó. Điều họ biết - hoặc lẽ ra phải biết - là những gì đã được viết ra trong bảy trang giấy và hai phụ lục đi kèm.

Ngay từ điều khoản định nghĩa, hợp đồng đã cho thấy một logic soạn thảo đặc trưng: mở rộng phạm vi đến mức tối đa có thể hình dung. Không chỉ "vũ trụ", cụm từ "Sản phẩm" trong hợp đồng cũng được định nghĩa rộng đến mức bao trùm mọi thứ nghệ sĩ có thể tạo ra - tác phẩm, tác phẩm phái sinh, bản ghi âm, bản ghi hình, "hoặc bất kỳ sản phẩm nào khác có được trên cơ sở hợp pháp". Và điều khoản tiếp theo khép chặt vòng tròn đó lại: mọi sản phẩm hình thành "trước, trong và sau khi ký" hợp đồng đều tự động thuộc phạm vi hợp tác, không cần thêm một chữ ký nào khác.

Nói cách khác, vào thời điểm nghệ sĩ đặt bút, không chỉ những gì cô đã có mà cả những gì cô sẽ sáng tạo trong nhiều năm tới - miễn còn trong thời hạn hợp đồng - đều lập tức rơi vào phạm vi quản lý của BH Media, mà không cần một cuộc trao đổi nào thêm để xác nhận từng sản phẩm cụ thể.

"Tự động cập nhật" nghĩa là nghệ sĩ không còn cơ hội xem xét từng tác phẩm trước khi nó bị đưa vào phạm vi độc quyền của bên quản lý.

Điều khoản mang tính quyết định nhất nằm ở giữa hợp đồng, gần như lọt thỏm giữa những định nghĩa và những danh sách nền tảng: BH Media trở thành "đơn vị duy nhất có toàn quyền thay mặt và đại diện" cho nghệ sĩ để quản lý, xác nhận và đăng ký quyền sở hữu quyền tác giả và quyền liên quan; áp dụng biện pháp công nghệ phát hiện, kiểm soát và ngăn chặn xâm phạm bản quyền; báo cáo, yêu cầu gỡ bỏ nội dung; khiếu nại, khởi kiện; và thu tiền bản quyền - kể cả với những vi phạm xảy ra trước thời điểm hai bên hợp tác.

Về mặt kỹ thuật, đây chính là cơ chế cho phép một Multi-Channel Network (MCN) như BH Media đăng ký "dấu vân tay" âm thanh vào hệ thống Content ID của YouTube và tự xác nhận chủ sở hữu, không cần chờ phán quyết của bất kỳ tòa án nào.

Khi phạm vi thực tế được ủy quyền - thường hẹp, gắn với một bản ghi cụ thể - và phạm vi tự xác nhận trên hệ thống - thường rộng hơn nhiều - không trùng khớp, khoảng trống giữa hai con số đó chính là nơi phát sinh những vụ đánh nhầm bản quyền lên chính tác giả gốc, những vụ việc đã từng khiến công chúng phẫn nộ trong nhiều năm qua.

Đọc tiếp xuống các điều khoản về nghĩa vụ và trách nhiệm, một mô hình bất cân xứng dần hiện rõ. Nếu sản phẩm của nghệ sĩ vướng tranh chấp bản quyền với bên thứ ba, người chịu trách nhiệm pháp lý toàn bộ là nghệ sĩ - hợp đồng quy định rõ nghệ sĩ phải "tự chịu trách nhiệm về bản quyền và mọi vấn đề liên quan". Ngược lại, BH Media được quy định rõ ràng là "được miễn trừ trách nhiệm pháp lý khi có sự tranh chấp, kiện tụng, khiếu nại" liên quan đến tính hợp pháp bản quyền của sản phẩm - dù chính công ty là bên trực tiếp khai thác và thu lợi từ sản phẩm đó.

Mức phạt khi vi phạm hợp đồng cũng phản ánh sự lệch cán cân tương tự. Nếu BH Media vi phạm, mức phạt là 8% giá trị hợp đồng bị vi phạm cộng bồi thường thiệt hại thực tế. Nhưng nếu nghệ sĩ vi phạm và không khắc phục trong 15 ngày, sẽ phải hoàn trả toàn bộ doanh thu đã nhận kể từ ngày hợp đồng có hiệu lực, cộng khoản phạt 8%, cộng khoản bồi thường tối thiểu bằng tổng ba tháng doanh thu cao nhất của mình kể từ khi hợp đồng có hiệu lực. Một vi phạm của bên yếu hơn trong quan hệ hợp đồng này có giá đắt hơn nhiều lần một vi phạm tương ứng của bên mạnh hơn.

Và rồi đến những điều khoản về thời hạn - nơi hợp đồng khép lại cánh cửa thoát ra gần như hoàn toàn. Thời hạn năm năm, tự động gia hạn từng năm năm một nếu không bên nào thông báo bằng văn bản trước ít nhất 90 ngày làm việc. Hợp đồng "không chấm dứt hiệu lực" dù một trong hai bên qua đời hoặc mất tích - người thừa kế sẽ tiếp nhận toàn bộ nghĩa vụ. Và trong suốt thời hạn đó, nghệ sĩ cam kết không đàm phán, ký kết hay hợp tác với bất kỳ bên thứ ba nào khác liên quan đến quản lý, khai thác sản phẩm của chính mình.

Ngay cả sau khi hợp đồng chấm dứt, dấu vết của nó vẫn còn: những bản ghi mà BH Media "đã đầu tư sản xuất" trong thời gian hợp tác - dù có sử dụng chất liệu gốc của nghệ sĩ - vẫn thuộc quyền sở hữu của công ty vĩnh viễn, không cần trả thêm bất kỳ khoản phí nào.

Đặt tờ hợp đồng này cạnh bản cáo trạng đang được xây dựng cho vụ án C03, một câu hỏi tự nhiên xuất hiện: liệu chính cấu trúc pháp lý này - không phải một hành vi lừa dối trắng trợn nào, mà là một chuỗi điều khoản được soạn thảo hợp pháp, có chữ ký, có con dấu - có phải là công cụ khiến những cáo buộc về việc ghi âm, ghi hình chương trình của người khác rồi khai thác mà không xin phép trở nên khả thi ở quy mô lớn? Câu trả lời, theo hồ sơ điều tra đã công bố, dường như là có.

Phạm Tài