Trong bối cảnh cạnh tranh thương mại toàn cầu ngày càng khốc liệt, nhiều quốc gia không còn chỉ cạnh tranh bằng sản lượng hay giá bán mà chuyển sang khai thác giá trị của tài sản trí tuệ để nâng cao sức cạnh tranh. Trong đó, chỉ dẫn địa lý (Geographical Indication - GI) được xem là một trong những công cụ hiệu quả nhất để gia tăng giá trị cho các sản phẩm nông nghiệp đặc sản và mở rộng thị trường xuất khẩu.

Đối với những sản phẩm gắn với vùng miền đặc thù, chỉ dẫn địa lý không đơn thuần là một dấu hiệu nhận biết nguồn gốc mà còn là sự bảo đảm về chất lượng, danh tiếng và những đặc tính riêng có được hình thành từ điều kiện tự nhiên cũng như kinh nghiệm sản xuất của địa phương. Chính yếu tố này giúp người tiêu dùng sẵn sàng trả mức giá cao hơn, đồng thời tạo lợi thế cạnh tranh trước các sản phẩm cùng loại.

Sri Lanka là một ví dụ điển hình. Quốc gia Nam Á này nổi tiếng với trà Ceylon, quế Ceylon, hồ tiêu, cà phê, hạt điều cùng nhiều loại trái cây đặc sản. Tuy nhiên, trong nhiều năm, phần lớn các mặt hàng vẫn được xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu, chưa khai thác đầy đủ giá trị thương hiệu gắn với xuất xứ địa lý. Điều này khiến sản phẩm dễ chịu tác động bởi biến động giá cả và phải cạnh tranh trực tiếp với các quốc gia có chi phí sản xuất thấp hơn.

Theo các chuyên gia kinh tế của Viện Nghiên cứu Chính sách Sri Lanka (IPS), chỉ dẫn địa lý có thể giúp thay đổi thực trạng này bằng cách chuyển trọng tâm từ "bán số lượng" sang "bán giá trị". Khi sản phẩm được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, doanh nghiệp không chỉ bán một mặt hàng nông sản mà còn bán uy tín, chất lượng và câu chuyện về vùng đất tạo ra sản phẩm đó. Đây là yếu tố ngày càng được người tiêu dùng quốc tế coi trọng, đặc biệt tại các thị trường cao cấp.

Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy hiệu quả rõ rệt của mô hình này. Sau khi được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, hồ tiêu Kampot của Campuchia ghi nhận sản lượng gần như tăng gấp đôi chỉ sau vài năm, trong khi xuất khẩu hồ tiêu trắng Muntok của Indonesia cũng tăng mạnh nhờ được nhận diện rõ ràng trên thị trường quốc tế. Những trường hợp này cho thấy quyền sở hữu trí tuệ không chỉ mang ý nghĩa pháp lý mà còn tạo ra giá trị kinh tế thực sự.

Dù sở hữu nhiều sản phẩm có danh tiếng quốc tế, Sri Lanka vẫn đối mặt với không ít thách thức trong việc khai thác giá trị của chỉ dẫn địa lý. Các chuyên gia chỉ ra rằng hệ thống bảo hộ còn thiếu đồng bộ, cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý chưa hiệu quả, việc thực thi quyền đối với hành vi giả mạo tên gọi địa lý còn hạn chế, trong khi chưa có biểu trưng chỉ dẫn địa lý thống nhất để người tiêu dùng dễ dàng nhận diện.

Để khắc phục những bất cập này, Sri Lanka đang hướng đến việc hoàn thiện khung pháp lý về chỉ dẫn địa lý, xây dựng cơ sở dữ liệu công khai, tăng cường kiểm soát chất lượng từ vùng nguyên liệu đến sản phẩm cuối cùng, đồng thời đẩy mạnh quảng bá các sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý trên thị trường quốc tế. Quốc gia này cũng đã thiết lập hệ thống đăng ký chỉ dẫn địa lý riêng thông qua các sửa đổi pháp luật gần đây nhằm nâng cao hiệu quả bảo hộ.

Đối với Việt Nam, kinh nghiệm của Sri Lanka mang nhiều ý nghĩa tham khảo. Việt Nam hiện sở hữu hàng trăm sản phẩm được bảo hộ chỉ dẫn địa lý như nước mắm Phú Quốc, cà phê Buôn Ma Thuột, vải thiều Lục Ngạn hay thanh long Bình Thuận. Tuy nhiên, giá trị kinh tế mà nhiều chỉ dẫn địa lý mang lại vẫn chưa tương xứng với tiềm năng do hoạt động quảng bá, quản lý chất lượng và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ chưa được khai thác đồng bộ.

Trong bối cảnh người tiêu dùng toàn cầu ngày càng quan tâm đến nguồn gốc, tính xác thực và khả năng truy xuất của sản phẩm, chỉ dẫn địa lý không còn chỉ là một công cụ pháp lý để chống hàng giả mà đang trở thành tài sản chiến lược giúp quốc gia nâng cao giá trị xuất khẩu, xây dựng thương hiệu và tạo lợi thế cạnh tranh bền vững trên thị trường quốc tế.

Trần Ân