Câu trả lời, theo ông Cương, không đơn giản như người ta thường nghĩ. Một tác phẩm âm nhạc khi được đưa lên sân khấu thường kéo theo nhiều lớp quyền chồng lên nhau: người sáng tác giữ quyền tác giả, người biểu diễn giữ quyền liên quan đối với cuộc biểu diễn của mình, và đơn vị đầu tư sản xuất bản ghi âm hay ghi hình lại giữ một quyền khác nữa. Có quyền đối với cuộc biểu diễn của mình, ông nhấn mạnh, không đồng nghĩa với việc có toàn bộ quyền đối với tác phẩm được biểu diễn.

Ông minh họa bằng một tình huống rất quen thuộc trong ngành: một đơn vị tổ chức mời ca sĩ biểu diễn năm ca khúc, trả năm mươi triệu đồng tiền cát-xê, rồi cho rằng khoản tiền đó đã bao gồm cả việc sử dụng những bài hát ấy. Cách hiểu đó, ông khẳng định, là sai. Cát-xê là khoản trả cho hoạt động biểu diễn; quyền tác giả đối với từng ca khúc vẫn là một vấn đề độc lập, phát sinh nghĩa vụ riêng tùy theo phương thức khai thác.

"Trả tiền cho người hát không có nghĩa là đã trả tiền cho người sáng tác bài hát."

Nguyên tắc tưởng chừng đơn giản này soi thẳng vào chính vụ án đang được kể trong loạt bài. Theo cáo buộc của cơ quan điều tra, một số đơn vị tổ chức đêm nhạc đã xin phép đầy đủ để tổ chức chương trình biểu diễn - nhưng việc xin phép đó chỉ dừng ở khâu tổ chức. Sau đó, chương trình bị ghi âm, ghi hình, chỉnh sửa và đăng tải lên nền tảng số để khai thác thương mại lâu dài - một bước đi vượt ra ngoài phạm vi những gì đã được cho phép ban đầu. Ranh giới giữa "đã xin phép tổ chức" và "đã có quyền khai thác số" chính là nơi nhiều tranh chấp bắt nguồn.

Luận điểm mà ông Cương nhấn mạnh nhiều nhất trong buổi trao đổi, có lẽ cũng là luận điểm thiết thực nhất với những nghệ sĩ đang cân nhắc ký một hợp đồng quản lý bản quyền số: một nghệ sĩ có thể mất quyền không phải vì pháp luật không bảo vệ mình, mà đôi khi vì chính mình đã ký một hợp đồng mà chưa hiểu hết những gì mình đã trao đi. Ông kể về một nghệ sĩ ký hợp đồng tưởng chỉ cho phép phát trên truyền hình, nhưng hợp đồng thực chất đã cho phép khai thác trên "các phương tiện truyền thông và nền tảng số" nói chung - để rồi sau đó phát hiện nội dung của mình xuất hiện trên YouTube, TikTok, thậm chí trong quảng cáo, mà bản thân không hề lường trước.

Đó gần như là một bản mô tả chính xác điều khoản "vũ trụ" và cơ chế "tự động cập nhật" đã được phân tích trong kỳ đầu của loạt bài này - phạm vi khai thác rộng đến mức một nghệ sĩ đọc lướt qua rất dễ bỏ sót việc mình đã trao đi quyền kiểm soát gần như tuyệt đối, không chỉ với những gì mình đang có, mà cả những gì mình sẽ tạo ra trong tương lai.

Từ những quan sát đó, ông Cương đưa ra năm việc cụ thể mà một nghệ sĩ có thể tự làm để bảo vệ quyền lợi của mình: lưu giữ đầy đủ thông tin về từng cuộc biểu diễn, hợp đồng và bản ghi liên quan; đọc kỹ từng điều khoản về ghi âm, ghi hình, phát sóng, đưa lên Internet, thời hạn và phạm vi khai thác; phân biệt rạch ròi cát-xê với tiền bản quyền; chủ động theo dõi xem tác phẩm của mình đang được khai thác ở đâu, bởi ai; và cuối cùng, ủy quyền thông qua một tổ chức quản lý tập thể thay vì tự mình đơn độc theo dõi hàng nghìn tài khoản, website trên không gian mạng.

Chính hồ sơ, tài liệu gốc mà Giáng Son và Nguyễn Vĩnh Tiến lưu giữ trong suốt nhiều năm là căn cứ giúp họ chứng minh quyền sở hữu tại tòa. Chính việc tình cờ đăng lại bản ghi của mình mới khiến Giáng Son phát hiện ra vi phạm - không qua bất kỳ cơ chế giám sát chủ động nào. Và chính việc Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền Việt Nam họp khẩn, loại ông Nguyễn Hải Bình khỏi các chức danh hiệp hội ngay khi có tin khởi tố, cho thấy vai trò giám sát nội bộ của các tổ chức nghề nghiệp - dù đến sau sự việc, vẫn là một cơ chế phản ứng có thật.

Ông Cương cho rằng APPA đang đứng trước một cơ hội lớn hơn việc chỉ tuyên truyền về quyền của nghệ sĩ: xây dựng một hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện hơn - từ cơ sở dữ liệu về nghệ sĩ và cuộc biểu diễn, hỗ trợ xác nhận thông tin về quyền, đến việc chủ động theo dõi khai thác trên môi trường số thay vì chờ nghệ sĩ tình cờ phát hiện. Đây có lẽ là khoảng trống rõ nhất mà toàn bộ loạt bài này chỉ ra: phần lớn nạn nhân trong các vụ việc đã kể - từ Giáng Son đến những kênh nhỏ bị đánh gậy liên tục - đều phát hiện vấn đề một cách bị động, qua cảnh báo tự động của nền tảng hoặc phản ánh của dư luận, chứ không qua một cơ chế giám sát chủ động nào của chính họ hay của bất kỳ tổ chức đại diện nào.

"Hiểu quyền để bảo vệ quyền – Tôn trọng quyền để phát triển sáng tạo."

Đó là thông điệp khép lại buổi trao đổi của ông Nguyễn Văn Cương tại hội thảo APPA. Đặt cạnh những gì đã xảy ra với BH Media, thông điệp ấy không còn là một khẩu hiệu trừu tượng. Nó là lời nhắc rằng những điều khoản hợp đồng khó đọc, những dòng chữ nhỏ về phạm vi khai thác và thời hạn gia hạn, không phải là chi tiết kỹ thuật có thể lướt qua - mà là nơi quyền lợi thực sự được quyết định, trước khi bất kỳ tranh chấp nào kịp xảy ra.

Phạm Tài