Bước ngoặt thể chế, thúc đẩy Hải quan số

Tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất ngày 23/8/2026, Quốc hội khóa XVI đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan năm 2014, có hiệu lực từ ngày 1/3/2027. Luật mới tạo cơ sở để quản lý toàn diện hàng hóa trên các nền tảng thương mại điện tử, thúc đẩy mô hình Hải quan số và tiếp tục cắt giảm thủ tục cho doanh nghiệp.

Trong tháng 8/2026, nhiều văn bản quan trọng cũng được ban hành. Nghị định 336/2026/NĐ-CP, thay thế Nghị định 85/2019/NĐ-CP, hoàn thiện cơ chế thủ tục hành chính qua Cơ chế một cửa quốc gia và một cửa ASEAN. Thông tư 128/2026/TT-BTC quy định về kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa, phương tiện tại các cửa khẩu thông minh. Cùng với đó là các quy định mới về xác định xuất xứ hàng hóa tại Thông tư 124/2026/TT-BTC và mẫu chứng từ khai báo phương tiện xuất nhập cảnh tại Thông tư 127/2026/TT-BTC.

Cải cách thủ tục tiếp tục được lượng hóa bằng kết quả cụ thể. Cục Hải quan đã cắt giảm, đơn giản hóa 35/39 thủ tục hành chính theo kế hoạch, thực thi thêm 13 thủ tục, đạt 123,1% kế hoạch theo Quyết định 1848/QĐ-TTg. Đồng thời, 16/16 điều kiện kinh doanh thuộc phương án cắt giảm đã được hoàn thành để đưa vào Nghị quyết của Chính phủ.

Xuất nhập khẩu tăng tốc, nền tảng số phát huy hiệu quả

Bức tranh xuất nhập khẩu 8 tháng năm 2026 cho thấy quy mô thương mại của Việt Nam tiếp tục mở rộng nhanh. Tổng kim ngạch đạt 770,14 tỷ USD, tăng 28,7%; trong đó xuất khẩu đạt 374,84 tỷ USD, tăng 22,4%, còn nhập khẩu đạt 395,30 tỷ USD, tăng 35,3%. Cán cân thương mại chuyển sang nhập siêu 20,46 tỷ USD, phản ánh nhu cầu gia tăng đối với nguyên phụ liệu, máy móc, thiết bị phục vụ sản xuất - xuất khẩu, đồng thời gắn với sự gia tăng của dòng vốn FDI.

Thu ngân sách từ hoạt động xuất nhập khẩu tiếp tục duy trì đà tăng. Lũy kế 8 tháng, số thu đạt 352.766 tỷ đồng, bằng 78,2% dự toán 451.000 tỷ đồng, tăng 17,4% so với cùng kỳ năm 2025.

Khối lượng hồ sơ làm thủ tục tăng mạnh nhưng nền tảng số tiếp tục cho thấy hiệu quả. Từ đầu năm đến ngày 20/8/2026, hệ thống tiếp nhận hơn 85,73 triệu hồ sơ, trong đó 85,71 triệu hồ sơ được xử lý trực tuyến, chiếm trên 99,9%. Tỷ lệ phân luồng gồm 71,51% luồng Xanh, 26,39% luồng Vàng và 2,10% luồng Đỏ.

Đẩy nhanh thông quan tập trung, kết nối dữ liệu

Để đáp ứng quy mô giao thương ngày càng lớn, ngành Hải quan đang khảo sát, đánh giá điều kiện thí điểm mở rộng mô hình thông quan tập trung tại Chi cục Hải quan khu vực VI, VIII và chia sẻ kinh nghiệm vận hành từ Chi cục Hải quan khu vực III.

Ngành cũng hoàn thiện dự thảo Đề án Kiểm tra chuyên ngành thống nhất và dự thảo Nghị quyết trình Quốc hội, theo hướng giao cơ quan Hải quan làm đầu mối thống nhất thực hiện kiểm tra chuyên ngành tại cửa khẩu, khắc phục tình trạng một mặt hàng chịu sự quản lý của nhiều bộ, ngành.

Cùng với đó là chuẩn bị hạ tầng công nghệ kết nối Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư để thí điểm xác thực qua VNeID đối với người khai báo các lô hàng trị giá nhỏ; hoàn thành kiểm thử trao đổi C/O form D điện tử và tích hợp thêm các thủ tục của Bộ Công Thương (21 thủ tục), Bộ Nông nghiệp và Môi trường (38 thủ tục), Bộ Xây dựng (34 thủ tục)... trong khuôn khổ Một cửa ASEAN giai đoạn 3.

Kiểm soát rủi ro, bảo vệ môi trường kinh doanh

Tạo thuận lợi thương mại được triển khai song song với quản lý rủi ro và chống thất thu ngân sách. Đến giữa tháng 8/2026, toàn ngành đã hoàn thành 875 cuộc kiểm tra sau thông quan, số tiền ấn định thuế và xử phạt đạt 4.781,8 tỷ đồng, vượt 120% chỉ tiêu cả năm; số tiền thực nộp ngân sách đạt 3.470,59 tỷ đồng, bằng 87% kế hoạch.

Từ ngày 15/12/2025 đến 14/8/2026, lực lượng Hải quan bắt giữ, xử lý 15.273 vụ vi phạm, trị giá hàng hóa ước tính 15.371 tỷ đồng, thu phạt nộp ngân sách 899,7 tỷ đồng. Trong đấu tranh phòng, chống ma túy qua đường biển và đường hàng không, lực lượng Hải quan đã bắt giữ 129 vụ, thu giữ hơn 785 kg ma túy các loại.

Tập trung nguồn lực cho những tháng cuối năm

Những tháng cuối năm, Cục Hải quan tập trung nguồn lực đưa các Nghị định, Thông tư hướng dẫn Luật Hải quan mới vào thực tiễn; triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW về chuyển đổi số; bảo đảm hệ thống VNACCS/VCIS vận hành ổn định 24/7 và chuẩn bị các điều kiện cho Năm APEC 2027, khi Hải quan Việt Nam đóng vai trò chủ nhà.

Về hợp tác quốc tế, ngành Hải quan đang trình Chính phủ phê duyệt Hiệp định hợp tác và hỗ trợ lẫn nhau với Hải quan Trung Quốc, thúc đẩy mô hình cửa khẩu thông minh và chuẩn bị các Hội nghị hợp tác biên giới với Campuchia.

Với mục tiêu thu ngân sách năm 2026 là 451.000 tỷ đồng, việc đồng thời đẩy mạnh cải cách thể chế, hiện đại hóa hạ tầng công nghệ và nâng cao năng lực quản trị rủi ro sẽ là nền tảng để ngành Hải quan vừa tạo thuận lợi thương mại, vừa bảo đảm quản lý nhà nước, góp phần củng cố vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Hồng Lê