Bảo hộ Chỉ dẫn địa lý và kiện toàn nhân sự quản lý

Quyết định số 699/QĐ-SHTT của Cục Sở hữu trí tuệ cấp Giấy chứng nhận đăng ký Chỉ dẫn địa lý số 148 cho cà phê Khe Sanh đã trở thành dấu mốc lịch sử đối với ngành cà phê Quảng Trị. Chỉ dẫn địa lý này bảo hộ cho cả ba dạng sản phẩm Arabica gồm: cà phê nhân, cà phê hạt rang và cà phê bột. Phạm vi vùng sản xuất được bảo hộ trên thực tế bao gồm bốn xã trọng điểm: Khe Sanh, Hướng Phùng, Tân Lập và A Dơi.

Bà Thái Thị Nga, Chủ tịch UBND xã Khe Sanh – người trực tiếp gắn bó với hành trình xây dựng hồ sơ từ những ngày đầu, nhấn mạnh: "Đừng nghĩ Chỉ dẫn địa lý cà phê Khe Sanh là của riêng xã Khe Sanh. Đây là tài sản, là thương hiệu chung của tỉnh Quảng Trị."

Rút kinh nghiệm từ việc quản lý nhãn hiệu tập thể trước đó chưa đạt hiệu quả mà bà Nga đánh giá là “thất bại” do nhiều yếu tố trong đó đáng kể nhất là yếu tố nhân sự, UBND xã Khe Sanh đã chủ động hướng dẫn thành lập và kiện toàn lại Hội Cà phê Khe Sanh. Ban Chấp hành mới được tổ chức với năm Phó Chủ tịch phụ trách các lĩnh vực chuyên biệt từ sản xuất, chế biến, phát triển thương hiệu cho đến quản lý nhà nước khi được cấp chỉ dẫn địa lý.

Đáng chú ý, số lượng nông dân và doanh nghiệp của xã Hướng Phùng – nơi có diện tích cà phê lớn gấp đôi xã Khe Sanh – đăng ký tham gia đông nhất. Họ hiểu rằng chỉ khi đứng chung một thương hiệu, giá trị của hạt cà phê mới không bị chia nhỏ và nâng cao được sức cạnh tranh.

Bài viết liên quan:

Cà phê Khe Sanh (kỳ 1): Từ 9 hạt cà phê đến di sản trăm năm

Cà phê Khe Sanh (kỳ 2): Từ vùng chiến địa đến "thủ phủ" cà phê đặc sản

Cà phê Khe Sanh (kỳ 3): Những "rễ người" bám đất đỏ giàu khát vọng

Hương vị đặc hữu từ "đất lửa" từng mang nỗi đau "vô danh"

Việc cà phê Arabica Khe Sanh liên tiếp ghi dấu ấn trên các sân chơi quốc tế không phải là điều ngẫu nhiên. Từ việc lọt Top đặc sản Việt Nam (2019), giành giải Nhất Cuộc thi Cà phê đặc sản Việt Nam hai năm liên tiếp, đến việc lọt Top 5 cà phê đặc sản thế giới năm 2023, tất cả đều phản ánh chất lượng đặc biệt của vùng nguyên liệu này.

Điều làm nên bản sắc không thể trộn lẫn của Arabica Khe Sanh chính là sự kết hợp giữa thổ nhưỡng và khí hậu vùng Tây Trường Sơn. Dù nằm ở độ cao chỉ 450 - 680m so với mực nước biển, nơi đây lại có biên độ nhiệt ngày - đêm dao động lớn (7 - 10 độ C), độ ẩm quanh năm đạt 87 - 88% và luôn bao phủ bởi sương mù. Sự khắc nghiệt của gió Lào kết hợp với những đợt sương lạnh khiến hạt cà phê phát triển chậm, săn chắc, tích lũy hàm lượng cafein cao với vị đắng nhẹ nhưng sâu, hậu vị ngọt thanh cùng hương trái cây tự nhiên đặc trưng.

Thế nhưng, phía sau chất lượng ấy từng là một nghịch lý kéo dài hàng chục năm. Bà Nguyễn Thị Hằng, Giám đốc HTX Nông Sản Khe Sanh, vẫn chưa quên quãng thời gian nông sản địa phương phải sống trong cảnh "vô danh", chủ yếu bán thô cho thương lái để phối trộn với giá thấp. Khi giá chạm đáy, diện tích cà phê toàn tỉnh từ 5.000 ha đã giảm xuống chỉ còn hơn 3.700 ha.

"Tôi đi ra ngoài mới cay đắng nhận ra cà phê của mình thiếu tên tuổi và quy trình chuẩn. Có những năm giá rớt, nhìn bà con bỏ mặc vườn tược mà ứa nước mắt. Hạt cà phê ngon thế này, tại sao lại phải chịu bán không tên không nhãn?" - Bà Nguyễn Thị Hằng chia sẻ quãng thời gian trước.

Nhớ lại, bà Hằng cho rằng khó khăn của cà phê một thời gian dài còn bắt nguồn từ tập quán thu hoạch hái tuốt cả quả xanh lẫn quả chín của người dân. Để thay đổi tư duy này, bà Hằng đã phải dùng phương pháp đối chứng trực quan: nhặt 100 quả xanh lên cân rồi nhặt 70 quả chín lên cân đối chứng. Khi tận mắt thấy 70 quả chín nặng bằng 100 quả xanh nhưng bán được giá gấp rưỡi, người nông dân mới chịu chuyển sang thu hoạch thành ba đợt, chỉ hái những quả chín đỏ đạt chuẩn.

Cuộc chiến chống hàng giả và khát vọng quốc tế

Khi Chỉ dẫn địa lý được cấp, bài toán mới xuất hiện: bảo vệ tài sản trí tuệ trước tình trạng làm giả thương hiệu. Nhằm tăng niềm tin tiêu dùng, các sản phẩm đạt chuẩn hiện đã được thay đổi hoàn toàn về mẫu mã, tích hợp tem nhận diện và mã QR truy xuất nguồn gốc.

Dù vậy, tình trạng lạm dụng tên gọi "Cà phê Khe Sanh" bất hợp pháp vẫn diễn ra phức tạp. Một số đơn vị dù không phải thành viên của Hội Cà phê Khe Sanh, chưa được cấp chứng nhận Chỉ dẫn địa lý Khe Sanh để sử dụng vẫn bán sản phẩm đề “Arabica Khe Sanh”.

Anh Trần Thái Thiên, Phó Chủ tịch Hội Cà phê Khe Sanh, khẳng định: "Bây giờ có chỉ dẫn địa lý rồi, việc của Hội là phải cực kỳ quyết liệt. Ai dùng chữ 'Cà phê Khe Sanh' thương mại thì chúng tôi phải kiểm tra xem họ có phải thành viên không, có tuân thủ đúng quy trình kỹ thuật không. Hiện đã có hơn 100 đơn vị đăng ký sử dụng nhưng chúng tôi mới chỉ thẩm định và cấp phép nghiêm ngặt cho 29 đơn vị."

Mới đây, cơ quan chức năng tỉnh Quảng Trị đã phát hiện và xử lý tới 50 quán kinh doanh hàng giả cà phê. Bà Hằng nói rằng: “Có người gọi báo cho tôi nói người ta giả sản phẩm của HTX Nông Sản Khe Sanh chị phải làm gì đi chứ. Tôi nghĩ, giá như 50 quán cà phê kinh doanh hàng giả mà bán cà phê Khe Sanh có phải tốt hơn không?”.

Sự khắt khe về chất lượng tạo nên uy tín của cà phê Khe Sanh. Qua các hội chợ xúc tiến thương mại, những thương hiệu địa phương như Madam Hương hay Sa Mù định vị thành công phân khúc cao cấp. Khách hàng không còn tìm mua nguyên liệu thô mà chuyển sang các dòng sản phẩm chế biến sâu mang thương hiệu Khe Sanh.

Về chiến lược dài hạn, ông Nguyễn Quang Hưng, Chủ tịch Hội Cà phê Khe Sanh, cho biết mục tiêu của Hội là đưa sản phẩm bước vào thị trường thế giới bằng con đường chính thống, đồng thời kiên trì vận động phục hồi diện tích cà phê của địa phương lên khoảng 5.000 ha như trước đây.

Tuy nhiên, các HTX vẫn đang đối mặt với bài toán công nghệ chế biến và hạ tầng kho bãi. HTX Nông Sản Khe Sanh dù liên kết bền vững với khoảng 150 hộ dân, thu mua 3.500 tấn quả tươi mỗi năm nhưng năng lực chế biến mới chỉ đáp ứng 10% sản lượng vùng, 90% còn lại vẫn phải bán thô do thiếu thiết bị và đầu ra sản phẩm. Nhiều sản phẩm mới như trà vỏ cà phê đạt chuẩn OCOP 3 sao hay mô hình nông lâm kết hợp dưới tán bơ, mắc ca chất lượng rất tốt nhưng chưa thể mở rộng quy mô.

Để giải quyết, HTX đang đề xuất cơ quan chức năng hỗ trợ quỹ đất tại xã Hướng Tân để xây dựng khu đóng gói đạt tiêu chuẩn quốc tế, sẵn sàng đón tiếp các đối tác xuất khẩu.

"Sắp tới, tôi sẽ đề xuất với Hội Cà phê Khe Sanh vận động đưa cà phê Khe Sanh đến với các quán cà phê tại Quảng Trị. Để du khách đến tỉnh Quảng Trị đều có thể uống cà phê Khe Sanh, mua làm quà với tinh thần 'người Quảng Trị dùng hàng Quảng Trị' trước để tạo sức hút, sự lan tỏa mạnh mẽ bằng cách vận động tinh thần", Giám đốc HTX cho hay.

Để hương vị hòa bình bay xa

Tương lai của cà phê Khe Sanh đang mở ra nhiều tín hiệu tích cực khi các dòng sản phẩm chế biến sâu bắt đầu chuẩn bị những lô hàng đầu tiên xuất sang Ai Cập, Ấn Độ, Trung Quốc, Hàn Quốc... Bên cạnh đó, địa phương cũng kỳ vọng Lễ hội "100 năm Cà phê Khe Sanh" sắp tới sẽ là dấu mốc nghiệm thu dự án Chỉ dẫn địa lý cấp Nhà nước, kết nối hơn 200 doanh nghiệp và nhà nhập khẩu quốc tế.

Bên cạnh Arabica, Khe Sanh còn có cà phê mít (Liberica) có lịch sử, có nhiều nốt hương rất đặc trưng. Nên chăng, đã đến lúc, tỉnh Quảng Trị nên tiếp tục xây dựng hồ sơ đăng ký bảo hộ chỉ dẫn địa lý "Khe Sanh" thêm cho sản phẩm cà phê mít, khẳng định sự khác biệt và phù hợp xu hướng tiêu dùng hiện nay.

Hành trình của hạt cà phê Khe Sanh là hành trình đi từ vùng đất từng bị chiến tranh tàn phá trở thành biểu tượng của hòa bình và phát triển bền vững. Bà Thái Thị Nga chia sẻ đầy tâm huyết:

"Khi đưa cây cà phê thành ngành hàng chính của tỉnh, được bảo hộ và dán nhãn chỉ dẫn địa lý nghiêm ngặt, bà con đồng bào nơi đây chắc chắn sẽ làm giàu bền vững."

Tuy nhiên, Arabica Khe Sanh cũng đối mặt với nhiều thách thức: biến đổi khí hậu ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất; quy định nghiêm ngặt từ các thị trường quốc tế như Quy định chống mất rừng của EU (EUDR); quy mô sản xuất còn phân tán và tỷ lệ chế biến sâu còn thấp.

Trước thực tế đó, Quảng Trị lựa chọn con đường phát triển dựa trên chất lượng và giá trị khác biệt thay vì chạy theo sản lượng. Bà Nguyễn Hồng Phương – Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị – khẳng định:

"Quảng Trị lựa chọn phát triển Arabica Khe Sanh theo hướng cà phê đặc sản vì đây là hướng đi phù hợp nhất với điều kiện tự nhiên, quy mô sản xuất và xu thế của thị trường."

Dù diện tích trồng không lớn để cạnh tranh sản lượng, Khe Sanh lại sở hữu lợi thế đặc thù về độ cao, khí hậu, lượng mưa và thổ nhưỡng đất đỏ bazan. Hướng đi này hoàn toàn phù hợp với xu hướng tiêu dùng toàn cầu – chuyển từ "uống nhiều" sang "uống ngon", ưu tiên các sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng.

Nói về kỳ vọng trong tương lai, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh nhấn mạnh: "Về lâu dài, mục tiêu của tỉnh là xây dựng Arabica Khe Sanh trở thành thương hiệu nông nghiệp xanh, đặc sản và bền vững, vừa nâng cao thu nhập cho người dân, vừa đóng góp vào phát triển kinh tế - xã hội và định vị hình ảnh Quảng Trị như một vùng đất của cà phê đặc sản gắn với du lịch trải nghiệm tại Việt Nam."

(Còn tiếp)

Cà phê Khe Sanh (Bài cuối): Không ngừng đổi mới, hương vị hòa bình đón 'sóng' du lịch 

Bảo Hòa