Cà phê Khe Sanh xuất khẩu đầu tiên khi nào và tài hái cà phê của người Bru-Vân Kiều

Lịch sử cà phê Khe Sanh bắt đầu hơn một thế kỷ trước, khi nhà thực vật học người Pháp huyền thoại Enge’ne Poilane mang những cây cà phê đầu tiên đến vùng đất đỏ miền Tây Quảng Trị.

Trong cuốn Những ngày tháng năm của Phan Thúy Hà (bút danh Sơn Khê), qua lời kể của ông Jean Marie Poilane: “Những đồn điền dần thu hút người Pháp, rồi người dân miền xuôi lên làm thuê, dựng nhà, đưa gia đình đến sinh sống. Từ đó, làng Khe Sanh hình thành.”

Nhờ mối quan hệ tốt đẹp giữa bà Bourdeauducq Poilane (Người vợ Pháp của ông E. Polane) với người bản địa, người An Nam, những lô cà phê Khe Sanh đầu tiên đã vượt biển sang Pháp. Sau đó, Félix Poilane – con trai của nhà thực vật học tiếp quản đồn điền của gia đình, mỗi năm thu hoạch khoảng 30 tấn cà phê với hơn một trăm lao động mùa vụ.

Một thông tin thú vị đó là, chính tại những đồn điền ấy, người Pháp nhận ra tài hái cà phê thiên bẩm của đồng bào Bru - Vân Kiều. Họ có thể lựa từng quả chín mà gần như không hái nhầm quả xanh.

Ông Félix sinh ra và mất khi chưa đầy 37 tuổi trên đất Khe Sanh. Người dân sau này lấy tên ông gọi thân thuộc cho giống cà phê mít - "cà phê Phi-líp". Những con người ấy đã hòa vào đất, để lại nền móng cho sự hồi sinh kỳ diệu của miền đất lửa nhiều thập kỷ sau.

Bài viết liên quan: Cà phê Khe Sanh (kỳ 1): Từ 9 hạt cà phê đến di sản trăm năm

Những "rễ người" Khe Sanh giàu khát vọng

Chiến tranh qua đi, để lại vùng đất lửa những hố bom, căn cứ cũ, những đồn điền tan hoang và khát vọng đổi thay.

Khoảng năm 1995, làn sóng người đi xây dựng kinh tế mới bắt đầu đổ về Khe Sanh, Hướng Phùng, Tân Lập. Khi ấy, nơi đây vẫn là vùng biên heo hút, rừng sâu, thú dữ. Hàng nghìn hộ dân miền xuôi cùng hơn một nửa số hộ là đồng bào Bru - Vân Kiều, Pa Cô đã ở lại, dựng nhà, khai hoang, phủ xanh đất đỏ bằng hàng triệu cây cà phê, từng bước đưa Khe Sanh trở lại bản đồ cà phê chất lượng cao.

Qua nhiều khúc cua tay áo, xã Hướng Phùng hiện ra với những rẫy cà phê xanh mướt nối nhau đến tận thôn Cợp - "trái tim" của thủ phủ cà phê Khe Sanh. Ở đó, người ta nhắc nhiều đến Madam Hương như một câu chuyện điển hình của những “rễ người” bám đất đỏ bởi bà đang là người bán được cà phê với giá cao nhất vùng.

Bà Trần Mai Hương - nhà sáng lập Madam Hương Coffee, Giám đốc HTX Nông nghiệp xanh An Việt Farm - đón chúng tôi sau buổi làm rẫy. Quê ở Vĩnh Linh, sau nhiều năm làm việc ở nước ngoài, bà trở về quê rồi lên Hướng Phùng lập nghiệp từ năm 2005, vừa làm trang trại vừa thu mua cà phê.

Giai đoạn 2010-2011, thị trường sôi động, bà Hương táo bạo đầu tư mở rộng nhà máy chế biến tại Hướng Tân. Nhưng giai đoạn 2012-2013, cơn bão trượt giá khiến nhà máy cùng trang trại 30 ha bị phát mại, bà mang khoản nợ khoảng 8 tỷ đồng và rơi vào danh sách nợ xấu.

"Tôi không phá sản vì cây cà phê mà vì sản phẩm cà phê", bà nói. Thời điểm ấy, việc thu hái lẫn nhiều quả xanh khiến chất lượng cà phê Khe Sanh suy giảm. Giá cà phê thô chỉ còn khoảng 6.000 đồng/kg, nhiều doanh nghiệp không thể gượng dậy.

Từng nghĩ sẽ không bao giờ quay lại với cà phê, bà sang Lào làm thuê. Chính tại đây, khi thấy người dân nuôi chồn, bà bắt đầu tìm hiểu về cà phê chồn như một lối thoát. Ý tưởng xuất hiện từ năm 2013 nhưng hai từ “vỡ nợ” đã đeo riết bó buộc nên phải gần mười năm sau bà mới có cơ hội và dũng khí để bắt đầu lại.

Niềm tin và 100 triệu đồng để làm lại từ đầu

Năm 2022, bà Hương trở về Hướng Phùng với hai bàn tay trắng. Hồ sơ nợ xấu khiến các ngân hàng đều từ chối, cho đến khi một cán bộ tín dụng trẻ trực tiếp khảo sát và quyết định cho bà vay 100 triệu đồng. Có vốn, bà mua 20 con chồn giống đầu tiên, chọn từng quả cà phê chín để nuôi, rồi chế biến những mẻ cà phê chất lượng cao.

Những sản phẩm đầu tiên được bán trên Facebook, rồi giúp bà kết nối với nhóm Cà phê đặc sản Khe Sanh. Từ đây, bà học bài bản về chế biến cà phê đặc sản.

Năm 2023, bà học kỹ thuật lên men Liberica. Một năm sau, mẫu Liberica do bà chế biến vượt qua hàng trăm mẫu thử để giành Top 1 Cuộc thi Nhân xanh Đông Nam Á. Kết quả khiến bà Hương mừng rỡ, sau bao năm tháng nhọc nhằn quay cuồng xoay xở như kỳ “gieo hạt”, thành tích đó đối với bà Hương chính là “quả bói”.

Đằng sau thành công ấy là sự đồng hành của ba người con trai: Nguyễn Đình Đức Việt, một hướng dẫn viên tiếng Nhật giúp mẹ kết nối thị trường quốc tế; Nguyễn Việt Khương phụ trách thử nếm, kiểm soát chất lượng; Nguyễn Khánh Tùng hỗ trợ mở rộng thị trường tại Nhật Bản.

Chính người con trai cả Đức Việt nhận thấy dòng Liberica vốn có nguồn gốc từ những nhà thực vật học người Pháp mang sang Khe Sanh từ thế kỷ trước. Mẹ làm tốt dòng cà phê này, lại có một phong thái kiên cường như một quý bà nước Pháp, nên cái tên "Madam Hương" (Madam là cách gọi trang trọng của người Pháp, tương đương với quý bà, quý cô) ra đời. Lúc đầu, bà Hương cười bảo không ưng mấy cái tên nửa Tây nửa Ta này, nhưng nghe con giải thích về mối duyên nợ trăm năm của cây cà phê mít với người Pháp, bà lặng lẽ chấp nhận trong niềm tự hào.

"Hộ chiếu sinh học" đưa cà phê sang Nhật

Cơ hội xuất khẩu mở ra từ một cuộc gặp tình cờ. Năm 2021, khi làm phiên dịch cho dự án do Chính phủ Nhật Bản tài trợ, Nguyễn Đình Đức Việt quen ông Kouchi Sumio đến từ Nagano. Sau khi uống thử, ông ngỏ ý hợp tác đưa cà phê Khe Sanh sang Nhật.

Lo ngại nguy cơ ô nhiễm đất sau chiến tranh, ông Kouchi chủ động gửi mẫu sang Viện Vệ sinh an toàn thực phẩm Nhật Bản kiểm nghiệm.

Kết quả cho thấy sản phẩm không phát hiện 260 nhóm hóa chất cấm, đồng thời có hàm lượng polyphenol rất cao. Đó trở thành "tấm hộ chiếu sinh học" giúp cà phê Madam Hương bước vào thị trường Nhật.

Sau chuyến xúc tiến thương mại tại Quảng Trị, sản phẩm được trưng bày tại Vietnam House ở Osaka và mang về đơn hàng đầu tiên 500 kg nhân xanh chất lượng cao vào tháng 11/2025.

Tháng 6/2026, Đức Việt mang mẫu thử đến Festival cà phê tại Singapore. “Mọi người tại hội chợ đều rất thích hương vị cà phê Liberica, nhất là dòng cà phê lên men yếm khí 180h của Madam Hương. Khách hàng quốc tế đánh giá rất cao hương vị trái cây nhiệt đới phong phú và vị ngọt hậu sâu thẳm của dòng Liberica này – dòng cà phê đã đoạt ngôi vương Đông Nam Á.”, Đức Việt chia sẻ với chúng tôi.

Ngay sau festival, nhóm Madam Hương nhận được lời mời làm việc từ Tokyo Brewlab. Một số doanh nghiệp cũng đưa mẫu thử sang Úc, New Zealand và Mỹ, đều cho kết quả khả quan.

Bài viết liên quan: Cà phê Khe Sanh (kỳ 2): Từ vùng chiến địa đến cà phê đặc sản

Madam Hương giờ đây không bán cà phê thô mà bán thương hiệu, điểm số chất lượng và niềm tin được chứng thực bởi những thị trường khó tính. Như bà xác định: “Tôi phải định giá được sản phẩm của mình chứ không phụ thuộc thương lái”.

Trang trại hiện có hơn 10 ha cà phê, thêm 4,5 ha đang cải tạo, tạo việc làm thường xuyên cho 5 lao động đồng bào thiểu số. Mỗi năm HTX sản xuất khoảng 15 tấn cà phê nhân xanh chất lượng cao.

Tuy nhiên, hồ sơ nợ xấu cũ vẫn khiến HTX khó tiếp cận nguồn vốn ưu đãi; nhiều công đoạn còn thủ công; cơ sở sản xuất chưa đủ điều kiện hoàn thiện chứng nhận OCOP.

Những người giữ thương hiệu Khe Sanh

Tại xã Hướng Phùng, nhiều hộ Bru - Vân Kiều vươn lên khá giả từ cây cà phê. Cụ Hồ Mời với 2 ha cà phê mít và Arabica đạt thu nhập gần 700 triệu đồng mỗi năm. Ông Hồ Tà Măng cũng duy trì sản lượng 18-20 tấn mỗi vụ, thu về tiền tỷ.

Toàn xã hiện có khoảng 2.100 ha cà phê với 1.700 hộ trồng, hơn một nửa là đồng bào dân tộc thiểu số. Trong đó có khoảng 300 ha cà phê mít, còn lại chủ yếu là giống Arabica Catimor. 

Ông Phan Ngọc Long, Phó Chủ tịch UBND xã Hướng Phùng.

Hành trình nối tiếp thương hiệu Khe Sanh còn có HTX Nông sản Khe Sanh do bà Nguyễn Thị Hằng làm Giám đốc, đưa Arabica Khe Sanh Origin vào thị trường Mỹ và đạt chứng nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia năm 2024.

Một gương mặt khác tiêu biểu của “rễ người” giàu khát vọng của Khe Sanh là ông Nguyễn Văn Quê - người sáng lập Li Quê Coffee. Khi khái niệm cà phê đặc sản còn rất mới ở Quảng Trị, ông vào Tây Nguyên học nghề rồi mời chuyên gia về Hướng Phùng hướng dẫn nông dân chế biến. Những giải thưởng giai đoạn 2019-2020 đã tạo cú hích lớn cho cả vùng.

Madam Hương, HTX Nông sản Khe Sanh,... chỉ là một vài cái tên trong số nhiều lớp người đã đến và "cắm rễ" với đất đỏ gửi gắm khát vọng để rồi, gắn duyên nợ sâu nặng của mình với cà phê. 

Theo khảo sát của TS. Nguyễn Văn Hiền (Viện Thổ nhưỡng Nông hóa), bốn vùng Khe Sanh, Hướng Phùng, Tân Lập và A Dơi hiện có khoảng 8.620 hộ sản xuất cà phê, hơn một nửa là đồng bào Bru - Vân Kiều và Pa Cô.

Đến năm 2024, toàn tỉnh có 20 doanh nghiệp, 15 hợp tác xã, 12 hộ kinh doanh, 83 đại lý và 14 nhà máy chế biến ướt với công suất gần 100.000 tấn quả tươi mỗi năm.

Nhờ sự đồng hành của chính quyền và nỗ lực của người dân, giai đoạn 2021-2025 Arabica Khe Sanh liên tục nằm trong nhóm dẫn đầu các cuộc thi Cà phê đặc sản Việt Nam; năm 2023 lọt Top 5 Cà phê đặc sản toàn cầu và được VietTop vinh danh là đặc sản quốc gia.

Hôm nay, những cái tên gắn thương hiệu cà phê Khe Sanh đã dần hiện diện trên nhiều thị trường quốc tế.

Những chiếc “rễ người” can trường bước ra từ đói nghèo và những vòng xoáy làm giàu, vỡ nợ để làm mới lại di sản trăm năm đã găm sâu vào lòng đất bazan. Họ không chỉ hồi sinh một vùng đất hoang, mà đang kiêu hãnh đưa hương vị thế kỷ của cà phê Khe Sanh bay qua đại dương, giữ gìn và định vị một giá trị Việt Nam trên bản đồ tinh hoa ẩm thực toàn cầu.

(Còn nữa)

Cà phê Khe Sanh (kỳ4): Vùng đất không thể thay thế và giá trị thương mại toàn cầu

Bảo Hòa