Hồi sinh từ những đồi đất bị bom cày

Thuở sơ khai, các giống cà phê chè (Arabica) như Typica, Bourbon cùng giống cà phê mít (Liberica) được người Pháp đưa vào trồng thử nghiệm tại những đồn điền mà người dân địa phương thường gọi là Tây Ba Lá và Phi Líp, với quy mô hàng chục hecta. Dù Arabica Typica và Bourbon cho chất lượng hạt rất cao, chúng lại khó chống chọi với bệnh gỉ sắt. Sau nhiều đợt dịch bệnh, các giống này dần biến mất. Chỉ riêng cà phê mít, với sức sống bền bỉ và khả năng thích nghi mạnh mẽ, vẫn trụ lại trên vùng đất đỏ bazan Khe Sanh, trở thành cây trồng chủ lực trong giai đoạn đầu.

Thế nhưng, dòng chảy lịch sử của cà phê Khe Sanh không phải lúc nào cũng êm đềm, đã bị đứt đoạn bởi chiến tranh. Trong giai đoạn 1945 - 1975, đặc biệt tại chiến trường Khe Sanh năm 1968, những đồn điền xanh mướt bị bom đạn cày xới thành đồi trọc hoang tàn, các rẫy cà phê gần như bị xóa sổ hoàn toàn.

Phải đến năm 1978, khi Nông trường Cà phê Khe Sanh được thành lập, hành trình hồi sinh mới bắt đầu. Nông trường đưa giống Arabica Caturra vào trồng tập trung trên diện tích 17,2 ha với khát vọng phát triển kinh tế từ cà phê trên vùng đất lửa.

Ông Nguyễn Quang Hưng - Chủ tịch Hội Cà phê Khe Sanh - vẫn còn nhớ những câu chuyện mà thế hệ đi trước kể lại. Cha ông là một cán bộ tập kết ra Bắc, sau đó được điều động lên Khe Sanh tham gia xây dựng vùng kinh tế mới. Những năm ấy, người trồng cà phê đặt rất nhiều kỳ vọng vào giống Caturra. Tuy nhiên, thực tế lại vô cùng khắc nghiệt. Những năm được mùa, năng suất có thể đạt 10 - 15 tấn quả tươi/ha, nhưng chỉ sau đó là những vụ mất trắng vì bệnh gỉ sắt. Lá rụng, cành khô, cây chết hàng loạt khiến mọi nỗ lực đầu tư rơi vào bế tắc. Sau nhiều năm vật lộn, Nông trường Cà phê Khe Sanh giải thể vào năm 1995.

Bài liên quan: Cà phê Khe Sanh (kỳ 1): Từ 9 hạt cà phê đến di sản trăm năm

Trong khó khăn, một bước ngoặt quan trọng xuất hiện khi các giống cà phê chè mới như Catimor và Catuai được đưa vào khảo nghiệm. Với đặc tính thấp cây, dễ chăm sóc và đặc biệt có khả năng kháng bệnh gỉ sắt tốt, Catimor nhanh chóng chứng minh được sự phù hợp với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng miền Tây Quảng Trị.

Từ đó, những quả đồi từng bị bom đạn cày xới, những căn cứ quân sự cũ và các hố bom năm xưa dần được phủ xanh bởi màu lá cà phê. Một thời kỳ phát triển mới của cà phê Khe Sanh bắt đầu hình thành.

Đời người chìm nổi theo những đợt sóng thị trường

Cà phê mang lại sự thịnh vượng cho Khe Sanh, nhưng cũng chính nó tạo nên những biến động lớn, làm thay đổi số phận của biết bao gia đình.

Trong ký ức của ông Trần Thái Thiên - Phó Chủ tịch Hội Cà phê Khe Sanh, Giám đốc HTX Du lịch Nông nghiệp Việt Nam - Khe Sanh, tuổi thơ của ông gắn liền với màu xanh của những rẫy cà phê và cả những bài học khắc nghiệt về làm giàu. "Hồi nhỏ, ai giàu ở Khe Sanh cũng nhờ cà phê. Nhà cửa khang trang, xe cộ, của cải đều từ cà phê mà ra. Nhưng cũng chính tôi chứng kiến nhiều người từ sở hữu cả trăm tỷ đồng rồi lại mất trắng chỉ sau vài vụ thu hoạch", ông Thiên chia sẻ.

Thời kỳ hoàng kim nhất của cà phê Khe Sanh là giai đoạn 2012 - 2013, khi giá cà phê quả tươi dao động từ 11.000 đến 13.000 đồng/kg. Khắp các vùng nguyên liệu, không khí thu hoạch, chế biến luôn tấp nập. Những đoàn xe chở nông sản nối đuôi nhau trên các tuyến đường miền Tây Quảng Trị.

Nhưng niềm vui không kéo dài lâu. Từ năm 2015 - 2020, Arabica Khe Sanh rơi vào giai đoạn suy giảm nghiêm trọng. Do phụ thuộc hoàn toàn vào giá giao dịch quốc tế, có thời điểm giá cà phê quả tươi chỉ còn từ 3.000 - 5.800 đồng/kg.

"Lúc đó, người dân chặt bỏ cà phê để chuyển sang trồng chanh dây rất nhiều", ông Hưng - nhớ lại.

Những doanh nghiệp từng góp phần làm nên tên tuổi cà phê Khe Sanh lần lượt rơi vào khó khăn, thua lỗ rồi biến mất khỏi thị trường. Không ít doanh nghiệp ôm hàng chờ giá tăng, nhưng khi giá lao dốc đã không kịp trở tay, để lại những khoản nợ hàng trăm tỷ đồng cùng các tranh chấp kéo dài.

Sự suy giảm không chỉ đến từ biến động thị trường mà còn xuất phát từ chính tập quán sản xuất. Ông Hoàng Luận, người gắn bó với vùng đất Hướng Phùng từ năm 2011, vẫn nhớ quãng thời gian "trồng rồi phá, phá rồi lại trồng" trên khu vườn rộng 2 ha của mình.

Thời điểm đó, nhiều nông hộ vẫn duy trì thói quen thu hái cả quả xanh lẫn quả chín, thậm chí ngâm nước, trộn đất đá để tăng trọng lượng. Chất lượng cà phê giảm sút nghiêm trọng, khiến cà phê Khe Sanh dần mất đi vị thế trên thị trường và phải bán dưới tên của các vùng nguyên liệu khác.

Tín hiệu hồi sinh từ khát vọng cà phê đặc sản

Trong giai đoạn khó khăn nhất, vẫn có những người quyết tâm giữ lại cây cà phê.

"Phải giữ bằng được cây cà phê. Nếu để người dân chặt bỏ hết thì sau này sẽ có tội với bà con", ông Nguyễn Quang Hưng - Chủ tịch Hội Cà phê Khe Sanh - nhớ lại những ngày đi vận động người dân không phá bỏ vườn cây.

Từ năm 2018, một cuộc chuyển đổi âm thầm nhưng quyết liệt bắt đầu diễn ra. Các cá nhân, doanh nghiệp và hợp tác xã địa phương chuyển hướng từ sản xuất đại trà sang phát triển cà phê chất lượng cao và cà phê đặc sản, với sự hỗ trợ của nhiều dự án phát triển cộng đồng.

Ông Hoàng Luận cho biết, năm 2017 ông quyết định phá bỏ gần một nửa diện tích vườn bị ảnh hưởng bởi thuốc bảo vệ thực vật để chuyển sang sản xuất hữu cơ hoàn toàn. Đến năm 2019, mô hình này bắt đầu mang lại kết quả tích cực.

Không chỉ Arabica được nâng tầm giá trị, ngay cả giống cà phê mít từng bị xem là "đắng chát, khó uống" cũng được nhìn nhận lại. Khi thu hái chín 100% và chế biến đúng kỹ thuật, Liberica Khe Sanh cho hương thơm trái cây, vị ngọt thanh và hậu vị sâu, tạo nên cá tính riêng biệt.

Hiện nay, mỗi cây cà phê mít trong vườn ông Luận cho sản lượng khoảng 25 kg quả mỗi năm. Những cây cổ thụ trên 20 năm tuổi có thể đạt 70 - 75 kg quả/năm, mang lại nguồn thu ổn định.

Sự kiên trì của người nông dân đã được đền đáp bằng những thành tựu quốc tế. Năm 2021, Arabica Khe Sanh lần đầu tiên giành ngôi vị quán quân tại Cuộc thi Cà phê đặc sản Việt Nam do Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột tổ chức.

Năm 2022, mẫu Arabica Khe Sanh của Pun Coffee vượt qua gần 200 đối thủ đến từ 25 quốc gia để giành Giải Bạc tại cuộc thi Coffees Roasted at the Origin do Tổ chức AVPA (Pháp) tổ chức và trở thành “ngọn cờ đầu” trong khôi phục danh tiếng cà phê Khe Sanh. Trước đó, doanh nghiệp này cũng đã ký hợp đồng xuất khẩu độc quyền 2 tấn Arabica sang Mỹ, mở đường cho hạt cà phê Quảng Trị tiếp cận các thị trường khó tính như Hà Lan, Đức, Ý và Canada.

Hình thành hệ sinh thái cà phê chất lượng cao

Đến nay, vùng cà phê Quảng Trị đã hình thành hơn 3.700 ha, trong đó khoảng 3.430 ha đang cho thu hoạch, tập trung chủ yếu tại Hướng Phùng, Tân Lập, A Dơi và Khe Sanh. Sản lượng đạt trên 4.460 tấn nhân mỗi năm, với gần 8.620 hộ tham gia sản xuất, hơn một nửa là đồng bào Vân Kiều và Pa Cô.

Cùng với sự phát triển vùng nguyên liệu, hệ thống chế biến cũng được đầu tư mạnh. Hiện địa phương có 20 doanh nghiệp, 15 hợp tác xã, 12 cơ sở sản xuất cá thể và 83 đại lý thu mua. Đặc biệt, 14 nhà máy chế biến ướt với tổng công suất gần 100.000 tấn quả tươi/năm đã đi vào hoạt động.

Dù sản lượng thực tế mới chỉ đạt khoảng 40 - 50% công suất thiết kế, đây lại được xem là dư địa tăng trưởng rất lớn cho ngành cà phê địa phương trong tương lai.

Mối liên kết ngày càng chặt chẽ giữa doanh nghiệp và người nông dân đã tạo ra sự chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy sản lượng sang tư duy chất lượng. Thay cho cách sản xuất manh mún, phụ thuộc may rủi là những quy trình canh tác bền vững, truy xuất nguồn gốc và hướng tới thị trường cao cấp.

Sau gần một thế kỷ thăng trầm, vị đắng của những năm tháng gian khó đang dần lùi lại phía sau. Trên vùng đất từng được gọi là "tọa độ lửa", hương vị còn đọng lại hôm nay đã là vị ngọt hậu – vị ngọt của một thương hiệu đang từng bước khẳng định vị thế trên bản đồ cà phê đặc sản thế giới.

(Còn nữa)

Cà phê Khe Sanh (kỳ 3): Những 'rễ người' bám vùng đất đỏ giàu khát vọng

Bảo Hòa