Xoay quanh nguồn gốc cà phê Khe Sanh, người được nhắc đến nhiều nhất những năm gần đây là nhà thực vật học người Pháp - ông Eugène Poilane, cùng với 9 hạt cà phê đầu tiên mà ông gieo xuống vùng đất này. Từ đó, mở ra một hành trình mà người dân Khe Sanh đã nối dài bằng trí tuệ, sự nhẫn nại và tình yêu với cây cà phê để hương vị độc bản kết tinh từ của thổ nhưỡng, khí hậu nơi đây đi khắp thế giới.

Một gia đình Pháp chọn Khe Sanh làm nơi gieo hạt

Từ Hà Nội, nhà văn Phan Thúy Hà (bút danh Sơn Khê) gửi cho PV cuốn “Những ngày tháng năm”. Ở trang 86, câu chuyện "Một gia đình ở Khe Sanh" được tác giả ghi lại sau lần gặp ông Jean Marie Poilane – cháu nội của nhà thực vật học Eugène Poilane tại Paris (Pháp). Tác phẩm kể lại hành trình gia đình ông Jean Marie Poilane đến Đông Dương, dừng chân ở Khe Sanh, lập đồn điền cà phê và rồi cả ông nội và cha đều sống và mất tại đây.

Câu chuyện đã thôi thúc PV đến tận nơi để xem thành quả của “9 hạt cà phê” đầu tiên mà ông E.Poilane đã gieo xuống mảnh đất Khe Sanh.

Nhờ sự chỉ dẫn của Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Cà phê Khe Sanh - Trần Thái Thiên, PV đã tìm được đến mộ ông Eugène Poilane. Ngôi mộ nằm cách hồ Khe Sanh không xa, khuất sau khu vườn của một hộ gia đình. Xung quanh ngôi mộ mới được xây có 9 cây cà phê cũng mới được trồng, tượng trưng cho 9 hạt cà phê đầu tiên được người đàn ông Pháp đem đến Khe Sanh từ thế kỷ trước.

Bia mộ làm bằng gốm khắc dòng chữ: "EUGÈNE POILANE (1888-1964), nhà thực vật học. An nghỉ trên mảnh đất mà ông hết lòng yêu mến". Phía dưới là câu nói nổi tiếng của ông: "Je ne suis plus Français, mais Indochinois". "Tôi không còn là người Pháp, tôi là người Đông Dương”.

Theo lời kể của bà H.T.L chủ nhân khu vườn, năm 2021, trong lúc cải tạo đất để làm nhà, gia đình bà vô tình phát hiện phần mộ cũ của ông Eugène Poilane. Gia đình liền cải táng, đắp mộ cách mộ cũ vài chục bước chân. “Từ đó đến nay, chúng tôi vẫn hương khói mỗi dịp đầu tháng, ngày rằm như người thân trong nhà", bà L kể.

Theo nhiều tài liệu còn lưu lại, năm 1918, trong một chuyến khảo sát thực vật, ông Eugène Poilane nhận ra vùng đất đỏ Khe Sanh đặc biệt phù hợp với cây cà phê.

Đến năm 1926, sau khi được chính quyền Đông Dương giao việc khai khẩn đất, ông đưa gia đình lên Khe Sanh dựng trại, khai hoang. Tại đây, ông mang 9 hạt cà phê Chari - tức cà phê mít (Liberica ngày nay) làm hạt giống. Từ cuộc thử nghiệm đầu tiên này, với sự nhẫn nại, đồn điền cà phê đầu tiên của Khe Sanh ra đời.

Nhà thực vật học Eugène Poilane (1888 - 1964) gần 40 năm ở Khe Sanh (tỉnh Quảng Trị). Ông để lại di sản đồ sộ với khoảng hơn 40.000 tấm tiêu bản thực vật. Nhiều loài động thực vật được đặt theo tên ông: poilaneana, poilanei, poilanii và hai chi mới: Poilania và Poilaniella... Ước tính có 20 đến 30% mẫu vật trong bộ sưu tập của Eugène Poilane là tiêu bản định danh, mẫu chuẩn gắn liền vĩnh viễn với tên khoa học của các loài. (Ảnh HodinhVietNam).

Cùng với hàng chục loại trái cây nhiệt đới khác mà nhà thực vật học nghiên cứu, trồng thử nghiệm, đồn điền của ông E. Poilane trở nên nổi tiếng về độ phong phú, hấp dẫn.

Năm 1964, nhà thực vật học được gọi là "người đàn ông của rừng" như một huyền thoại - Eugène Poilane qua đời ngay trên mảnh đất mình gắn bó. Ước nguyện của ông là được "chôn đứng trên ngọn núi như một cái cây", nhưng gia đình chọn an táng ông giữa đồn điền cà phê. Chiến tranh sau đó xóa gần như mọi dấu vết của đồn điền cũ. Chỉ còn ký ức trong hồi ký gia đình đầy nỗi đau và tình yêu, trong những trang sách và ngôi mộ vừa được tìm lại sau hơn nửa thế kỷ.

Theo ông Nguyễn Quang Hưng - Chủ tịch Hội Cà phê Khe Sanh – chia sẻ, thời kỳ đầu, khu vực Khe Sanh có khoảng 5 đồn điền của người Pháp.

Nhiều người cao tuổi ở đây còn gọi cà phê mít (cà phê Chari) là cà phê Phi Lip (Fe'lix - tên con trai của ông E. Poilane), cà phê ông Tây Lá. Họ cho biết ngoài đồn điền của ông E.Poilane, còn có nhiều đồn điền cà phê khác như đồn điền Mụ Rôm từ làng Cát lên đến làng Khoai (thôn Lương Lễ); đồn điền Fe’lix từ tượng đài Khe Sanh vào cây số 6 xã Hướng Tân,... Thời đó, các đồn điền này đều trồng theo hướng quảng canh dù kỹ thuật canh tác còn đơn giản.

Đặc biệt, đồn điền Mụ Rôm sớm đã được công nhận là Di tích lịch sử cấp tỉnh từ năm 1996 khi nơi đây ghi dấu sự đấu tranh của phong trào công nhân và là nơi thành lập Chi bộ Đảng đầu tiên của huyện Hướng Hoá cũ.

Cây cà phê mít "già" lưu giữ ký ức sẽ là di sản cần được bảo tồn

Ông Nguyễn Quang Hưng - Chủ tịch Hội Cà phê Khe Sanh - chia sẻ cà phê mít từng là giống phổ biến nhất trong giai đoạn đầu hình thành vùng cà phê Khe Sanh. Ngày nay, số lượng không còn nhiều. Trong khi đó, chính giống cà phê này lại đang mở ra một hướng đi mới. Các nhà rang xay đánh giá cà phê mít Khe Sanh có hương trái cây chín, vị chua thanh, hậu ngọt sâu, cấu trúc hương vị rất khác với Arabica và Robusta.

Những năm gần đây, nhiều nông dân Khe Sanh bắt đầu quay trở lại với giống cà phê từng bị xem là lép vế. Nhiều thương hiệu từ giống cà phê này liên tiếp giành những giải thưởng cao về Liberica ở Việt Nam và Đông Nam Á. Những lô hàng của sản phẩm cà phê đặc sản cũng đã đến Nhật Bản, Hàn Quốc và châu Âu. Một giống cà phê từng bị xem là "phụ" nay được “đánh thức” trở thành niềm tự hào của vùng đất.

Ở nhiều khu vườn cà phê hôm nay, những cây cà phê mít đã thành cổ thụ vẫn lặng lẽ chắn gió, cho quả, ủ hương. Có cây cao hơn mười mét, thân lớn đến mức một người ôm không xuể.

Bà Thái Thị Nga - Chủ tịch UBND xã Khe Sanh – cho biết địa phương đang có ý tưởng khảo sát những cây cà phê mít lâu năm với mong muốn sẽ xây dựng vườn cây di sản, phục vụ nghiên cứu và phát triển du lịch. Hiện bà Nga đang tìm hiểu và ghi nhận một vài địa điểm có cây lớn tuổi.

Bà Nguyễn Thị Hằng - Giám đốc HTX Nông sản Khe Sanh - cũng khẳng định ở thôn Trằm, những sườn đồi, vườn nhà Khe Sanh hôm nay, vẫn còn lác đác những cây cà phê mít già, thân cây xù xì như thân một cây gỗ cổ thụ hơn là một cây cà phê.

Chúng lặng lẽ trước chiến tranh, trước những mùa giá cà phê lao dốc, trước cả những lần bị chặt bỏ để nhường chỗ cho giống mới. Những thân cây cà phê mít "già" tuổi không chỉ cho hạt mà âm thầm lưu giữ ký ức của một vùng đất.

Sau một thế kỷ, từ những hạt giống năm nào, người dân Khe Sanh đã tạo nên một thương hiệu mang hương vị riêng, một di sản cà phê đang từng bước bước ra thế giới như "hộ chiếu" của vùng đất từng được biết đến bởi chiến tranh, nay được nhớ đến bằng hương thơm của hòa bình, của những nốt hương tươi mát, độc đáo.

Rời khỏi ngôi mộ của ông E. Poilane, PV cứ nghĩ mãi về 9 cây cà phê mít mới được trồng lại quanh ngôi mộ nhà thực vật học, về hàng triệu cây cà phê đang cho quả, ủ hương trên đất đỏ bazan. Chúng như nối liền quá khứ với hiện tại và tương lai, kể lại câu chuyện về sự hồi sinh kỳ diệu của một vùng đất từng chìm trong khói lửa, nay xanh thắm trong hòa bình.

Vùng cà phê mà Eugène Poilane gieo những hạt mầm đầu tiên cách đây 1 thế kỷ có lẽ là minh chứng sống động mà nhà văn Phan Thúy Hà từng viết theo hồi ký của ông: "Có người tin vào sự tồn tại của Chúa trời, có người tin vào những tồn tại khác, Eugène tin vào sức mạnh của tự nhiên".

Ngày 4/11/2025, Cục Sở hữu trí tuệ ban hành Quyết định số 699/QĐ-SHTT về việc cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 148 cho cà phê Khe Sanh. Chỉ dẫn địa lý Khe Sanh được bảo hộ cho sản phẩm cà phê Arabica ở các dạng cà phê nhân, cà phê hạt rang và cà phê bột.

(Còn nữa)

Cà phê Khe Sanh (kỳ 2):  Từ vùng chiến địa đến 'thủ phủ' cà phê đặc sản

Bảo Hòa