Gió lồng lộng, nắng chan chan giữa tháng 7, trên triền đồi phía Tây tỉnh Quảng Trị mát dịu, nhấp một ngụm cà phê sáng dịu dàng, chúng tôi hiểu mình đang chạm ngõ "thủ phủ" cà phê đặc sản.

Không thể bắt chước một vùng đất có câu chuyện riêng

"Cà phê Khe Sanh không phải là một nông sản thông thường, đó là một 'trầm tích văn hóa và lịch sử'", ông Hồ Văn Hoan, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị khẳng định.

Trải qua một thế kỷ với bao thăng trầm, cây cà phê bén rễ sâu vào lòng đất mẹ Quảng Trị. Vùng cà phê Arabica gồm các xã Khe Sanh, Hướng Phùng, Hướng Tân, A Dơi hôm nay sở hữu hàng ngàn hécta với sản lượng hơn 50.000 tấn/năm. Đằng sau vị đắng và hương thơm sâu của cà phê Khe Sanh là cả dòng chảy văn hóa, là hồn đất, hồn người và những câu chuyện bản địa viết qua trăm năm.

Sức hút độc bản của du lịch cà phê Khe Sanh chính là "cảm xúc không gian" — sự giao hòa giữa thiên nhiên hùng vĩ và chiều sâu lịch sử. Đứng từ Đường 9, sân bay Tà Cơn lịch sử nhìn ra đồi Động Tri những hiện vật chiến tranh như xe tăng, máy bay, đường băng, hầm hào quân sự nằm im lìm gỉ sét là nơi du khách đối thoại với quá khứ và cảm nhận hạnh phúc thiêng liêng được sống trong thời bình.

Trên chính tọa độ "lửa" năm xưa, thông điệp “Make coffee, not war” (Hãy tạo ra cà phê, chứ đừng gây chiến tranh) được lan tỏa từ cách kể chuyện bằng trải nghiệm chân thực và sâu sắc. Những rẫy cà phê bạt ngàn hôm nay mọc lên từ hố bom cũ chính là biểu tượng mạnh mẽ nhất của vùng đất khát vọng và yêu chuộng hòa bình.

Nốt hương Liberica “ADN” khác biệt của thương hiệu

Ngược dòng lịch sử tròn 100 năm trước, nhà thực vật học người Pháp Eugène Poilane mang cả gia đình đến vùng đất đỏ bazan Khe Sanh. Bị mê hoặc bởi khí hậu và thổ nhưỡng đặc ân của vùng đất này, nhà thực vật học gieo những hạt giống cà phê Liberica đầu tiên và phát tâm nguyện được nằm lại mãi mãi với mảnh đất mà mình yêu mến.

Theo nhiều tài liệu, khoảng một thế kỷ trước, nhà thực vật học người Pháp Eugène Poilane (1888-1964) đã mang những hạt giống cà phê đầu tiên đến vùng đất đỏ bazan Khe Sanh, đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển của một ngành hàng nông nghiệp đặc trưng ở miền tây Quảng Trị. Qua nhiều thế hệ người trồng cà phê cùng sự quan tâm, đầu tư của các cấp, các ngành, cà phê Khe Sanh đã trở thành cây trồng chủ lực của khu vực phía Tây tỉnh. Sau một thế kỷ, cây cà phê không chỉ là sinh kế mà còn là biểu tượng của Khe Sanh và là một trong những động lực quan trọng trong chiến lược phát triển nông nghiệp bền vững của Quảng Trị".

Bà Nguyễn Hồng Phương Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị.

Đến đây, chúng tôi hình dung, vùng đất này sẽ thiết kế hành trình đưa du khách đến thăm mộ nhà thực vật Eugène Poilane nghe chuyện hương vị 1 thế kỷ bắt đầu thế nào, xuống bản làng của đồng bào Vân Kiều, Pa Cô xắn tay áo hóa thân làm nông dân cà phê, ngắm nhìn những vườn cà phê mít già nua mà kiêu hãnh, mùa hoa cà phê trắng muốt hay nhấp một ly cà phê được tự mình pha chế trước khi đến thăm chứng tích hào hùng một thời của đất "lửa" ở sân bay Tà Cơn.

Nhìn ra thế giới, cà phê Khe Sanh đang sở hữu những "nốt hương" độc bản. Bên cạnh dòng Arabica vốn đã khẳng định được vị thế nhờ tiểu vùng khí hậu khắc nghiệt nhưng đầy ân sủng hiếm có từ thổ nhưỡng, Khe Sanh còn sở hữu báu vật chưa được biết đến rộng rãi trên thế giới: cà phê Liberica (cà phê mít).

Ông Harro Boekhold, chuyên gia du lịch nông nghiệp người Hà Lan, người từng đi qua hơn 30 quốc gia để tư vấn phát triển kinh tế du lịch sau nhiều chuyến công tác tại Khe Sanh đã chia sẻ về sự hấp dẫn đặc biệt của vùng đất này. Cùng với người dân cởi mở, hiếu khách, đối với ông Harro Boekhold, giống cà phê Liberica của vùng đất này chính là “ADN” thương hiệu độc đáo, có giá trị khác biệt, có bản sắc không thể bắt chước cho các tour du lịch trải nghiệm.

Sự sáng tạo của người làm cà phê Khe Sanh còn được thể hiện qua những sản phẩm mới trên nền đặc sản.

Ông Nguyễn Đình Đức Việt, thế hệ kế cận của thương hiệu Madam Hương Coffee, hào hứng chia sẻ về bộ sưu tập hương vị được đặt tên theo bốn mùa "Xuân - Hạ - Thu - Đông" năm 2025 và những dòng sản phẩm mới phát triển, ra mắt năm 2026. Từ dòng Liberica 180h lên men yếm khí mang nốt hương hoa dâm bụt kèm trái cây nhiệt đới, cho đến dòng Forest Dew (Arabica vườn rừng) thoảng hương hoa trắng, vị chua của cam và lý chua đen.

Dòng sản phẩm nhỏ "Yellow Cherry" (cà phê quả vàng) từ những cây cà phê tuổi đời 18-20 năm sống trong hệ sinh thái được che mát bởi cây rừng tự nhiên. Yellow Cherry sau khi rang thử nghiệm đã bùng tỏa nốt hương bưởi đỏ tươi sáng kinh ngạc, độ ngọt kéo dài của mật ong trộn lẫn vị gừng, sả và bánh quy chanh đầy thú vị.

Vùng đất không ngừng sáng tạo là dấu chỉ của sự phát triển. Trà cà phê của HTX Nông sản Khe Sanh làm đa dạng thêm lựa chọn, làm món quà cho du khách đến Quảng Trị là minh chứng nông nghiệp đang chuyển mình mạnh mẽ thành sản phẩm du lịch độc đáo.

Từ rẫy đến ly cà phê trải nghiệm, khi người nông dân làm du lịch

Hành trình đưa cà phê Khe Sanh từ một loại nông sản bước lên bản đồ du lịch ghi đậm dấu ấn của những con người dám nghĩ, dám làm. Nhớ lại 3 năm trước, ông Trần Thái Thiên, Giám đốc HTX Du lịch Nông nghiệp Việt Nam – Khe Sanh bắt đầu làm tour du lịch nông nghiệp với vô vàn bỡ ngỡ. Từ gợi ý của chuyên gia Harro Boekhold về việc biến "Trận Điện Biên Phủ thứ hai" thành điểm đến của hòa bình và trải nghiệm cà phê, ông Thiên đã kiên trì thay đổi tư duy của người dân bản địa.

Đến với Khe Sanh Coffee Tour, du khách sẽ được trải nghiệm chu trình toàn diện "Farm to Cup" (Từ trang trại đến ly cà phê). Du khách tự tay hái những quả Arabica chín đỏ ở Hướng Phùng, tìm hiểu quy trình sơ chế, rang xay, pha chế cũng có thể khám phá văn hóa của đồng bào Vân Kiều, Pa Cô, thưởng thức ẩm thực bản địa, nghe tiếng cồng chiêng bên bếp lửa và thức dậy giữa biển mây Trường Sơn...

Nếu trước đây, các nhà vườn gần như biệt lập với du lịch, khách đến chỉ "cưỡi ngựa xem hoa" thì nay, người dân đã biết biến vườn trồng thành điểm đến. "Đó là sự thay đổi lớn từ tư duy người chỉ biết sản xuất thuần túy sang người có thể làm du lịch, làm dịch vụ", ông Thiên chia sẻ khi đang tất bật chuẩn bị cho đêm đốt lửa trại đón đoàn khách du lịch cộng đồng đầu tiên đến với làng Ta Ri.

Đồng bào Vân Kiều tại làng Ta Ri đang từng bước làm chủ mô hình du lịch cộng đồng. Từ thu hái, sơ chế, rang xay đến đóng gói, giới thiệu sản phẩm, mọi công đoạn đều do người dân đảm nhiệm dưới sự hướng dẫn của các chuyên gia. "Cà phê thì nhiều nơi có, nhưng thương hiệu cà phê riêng của làng có lẽ Ta Ri là một trong những nơi đầu tiên xây dựng được tại Quảng Trị", ông Thiên chia sẻ.

Định vị mình là một mô hình kinh tế tập thể đổi mới sáng tạo trong du lịch nông nghiệp xanh, ông Trần Thái Thiên đẩy mạnh chiến lược chuyển đổi số. Hệ thống mini app, website và các gian hàng trên sàn thương mại điện tử được xây dựng bài bản để quảng bá đặc sản Khe Sanh. Đặc biệt, bản đồ du lịch số như cuốn cẩm nang mở, dẫn lối du khách bốn phương tìm về với thiên nhiên và những thức quà nông sản thắm đượm tình đất, tình người Khe Sanh.

Hồ hởi đón du khách thăm vườn, ông Hoàng Luận (xã Hướng Phùng) chia sẻ: "Việc bỏ thời gian, đầu tư để đón du khách đến vườn hiện nay chủ yếu vẫn đang tập trung quảng bá cà phê Khe Sanh với mức giá dễ tiếp cận".

Dưới góc nhìn của chuyên gia quốc tế, ông Harro Boekhold thẳng thắn chỉ ra ba "nút thắt" cốt lõi cần tháo gỡ để đón dòng khách chi tiêu cao: đào tạo lớp trẻ bản địa giỏi ngoại ngữ và am hiểu văn hóa; phát triển những trải nghiệm đủ chiều sâu thay vì chỉ tham quan, nghỉ dưỡng; đồng thời tăng cường liên kết với các tuyến du lịch lớn.

Bài viết liên quan: Cà phê Khe Sanh (Kỳ 4) 

Ông Harro Boekhold cũng khuyến nghị Khe Sanh chủ động hợp tác với các doanh nghiệp lữ hành, khai thác thị trường du lịch sự kiện (MICE) và kết nối với cộng đồng cà phê đặc sản quốc tế. Khi câu chuyện về vùng đất, con người và hạt cà phê được kể đủ hấp dẫn, Khe Sanh sẽ không chỉ bán một ly cà phê, mà còn bán một trải nghiệm và ký ức khó quên.

Điều đọng lại sau chuyến đi là câu chuyện hồi sinh của một vùng đất từng in dấu chiến tranh, cái chạm sâu thẳm vào một vùng đất kiên cường đang chuyển mình rực rỡ từ những hạt mầm hòa bình. Đó cũng là dấu hương riêng của Khe Sanh trên bản đồ cà phê và du lịch Việt Nam.

Hạt nhân sinh thái và di sản tương lai

Tầm nhìn của ngành du lịch phía Tây tỉnh Quảng Trị là bài toán nâng tầm giá trị và chiều sâu văn hóa thưởng thức. Đến đây, du khách sẽ được trải nghiệm các sản phẩm đa dạng từ cách pha cà phê phin truyền thống tí tách nhẫn nại của người Việt, đến nghệ thuật Drip Coffee (Pour over) tinh tế để chắt lọc những nốt hương thanh khiết nhất của dòng Arabica.

Mỗi gói cà phê như một tác phẩm nghệ thuật mang theo câu chuyện của đất đỏ bazan và mồ hôi của hơn 8.000 hộ đồng bào dân tộc thiểu số, để cà phê trở thành một "đại sứ du lịch" đích thực.

"Định hướng chiến lược của tỉnh là định vị vùng cà phê Khe Sanh thành 'hạt nhân sinh thái và di sản' cốt lõi của khu vực. Tỉnh Quảng Trị tích cực hỗ trợ pháp lý để người dân chuyển đổi từ nông nghiệp thuần túy sang mô hình Farmstay/Homestay đạt chuẩn, bảo tồn văn hóa truyền thống gắn với lợi thế vùng đất", ông Hồ Văn Hoan - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị nhấn mạnh.

Trong tương lai gần, quy hoạch liên không gian kết nối cà phê Khe Sanh với các cực tăng trưởng du lịch khác như Lao Bảo, Hướng Phùng, Phong Nha (Quảng Trị), Đakrông và A Lưới (TP Huế)... tạo thành một chuỗi hành trình trọn vẹn từ di tích lịch sử, du lịch hoài niệm đến nghỉ dưỡng sinh thái.

Bảo Hòa