Bí xanh thơm Bắc Kạn là giống cây trồng bản địa được người dân canh tác từ lâu đời tại khu vực Bắc Kạn trước khi sáp nhập đơn vị hành chính. Hiện nay, vùng sản xuất tập trung chủ yếu tại các xã phía Bắc tỉnh Thái Nguyên, trong đó xã Thượng Minh được xác định là vùng trồng lớn.

Theo thông tin được công bố, bí xanh thơm hiện có tổng diện tích sản xuất trên 200ha tại các xã phía Bắc tỉnh Thái Nguyên. Riêng tại Thượng Minh và Chợ Rã, người dân duy trì gần 200ha bí xanh thơm mỗi năm. Năm 2024, hơn 26ha tại Thượng Minh đã được cấp mã số vùng trồng.

Bí xanh thơm là giống bí địa phương đã được sản xuất lâu đời tại Bắc Kạn, thích nghi với điều kiện khí hậu, đất đai của khu vực. Quả có đặc điểm vỏ dày, phần thịt đặc, mùi thơm đặc trưng và vị ngọt thanh khi chế biến. Sản phẩm cũng được xác định là một trong những cây trồng đặc sản của vùng Ba Bể trước đây.

Tại địa phương, bí xanh được biết đến với hai dạng, gồm bí xanh thơm có vỏ xanh đậm và bí phấn thơm có lớp phấn trắng bên ngoài. Điểm đặc trưng của giống bí thơm là mùi thơm không chỉ ở quả mà còn ở thân cây.

Những năm gần đây, các địa phương phía Bắc tỉnh Thái Nguyên định hướng phát triển bí xanh thơm theo hướng nâng cao chất lượng thay vì mở rộng diện tích thiếu kiểm soát. Người dân tập trung thâm canh tại những khu vực có điều kiện khí hậu, đất đai phù hợp, đồng thời chú trọng quy trình sản xuất an toàn, chất lượng đồng đều và truy xuất nguồn gốc.

Việc cấp mã số vùng trồng là một trong những bước được triển khai nhằm chuẩn hóa vùng nguyên liệu. Theo thông tin của tỉnh Thái Nguyên, hơn 26ha bí xanh thơm tại Thượng Minh đã được cấp mã số vùng trồng từ năm 2024, tạo điều kiện để sản phẩm mở rộng thị trường.

Cùng với sản xuất nguyên liệu, các chủ thể địa phương cũng từng bước ứng dụng khoa học và công nghệ vào canh tác, chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Một số sản phẩm chế biến từ bí xanh thơm đã được phát triển, trong đó trà bí thơm của Hợp tác xã Nông nghiệp Yến Dương được công nhận OCOP 3 sao, còn sản phẩm bí xanh thơm của hợp tác xã đạt OCOP 4 sao.

Sản phẩm bí xanh thơm cũng được đưa vào các kênh phân phối hiện đại, sàn thương mại điện tử và hệ thống bán hàng trực tuyến, qua đó mở rộng thị trường tiêu thụ ngoài địa bàn sản xuất. Việc chuẩn hóa vùng trồng, kiểm soát chất lượng và xây dựng thương hiệu được xem là những yếu tố quan trọng để nâng cao giá trị sản phẩm.

Việc xây dựng chỉ dẫn địa lý cho bí xanh thơm Bắc Kạn đã được triển khai trong nhiều năm. Năm 2021, Bộ Khoa học và Công nghệ đã đưa nhiệm vụ xây dựng, quản lý và phát triển chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm bí xanh thơm Bắc Kạn vào danh mục nhiệm vụ thuộc Chương trình phát triển tài sản trí tuệ.

Trước thời điểm được cấp bảo hộ, các cơ quan chức năng tỉnh Bắc Kạn đã hoàn thiện hồ sơ xây dựng chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm. Báo cáo của địa phương cho biết bí xanh thơm là một trong những sản phẩm nông nghiệp đặc sản được định hướng bảo hộ nhằm nâng cao giá trị, bảo vệ quyền lợi của người sản xuất và tạo cơ sở cho việc quản lý, phát triển sản phẩm theo chuỗi giá trị.

Việc Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý cho bí xanh thơm Bắc Kạn đánh dấu bước mới trong quá trình xác lập và phát triển tài sản trí tuệ đối với sản phẩm đặc sản có nguồn gốc từ khu vực Bắc Kạn cũ.

Theo thông tin công bố, bí xanh thơm Bắc Kạn được cấp chỉ dẫn địa lý đã nâng tổng số sản phẩm được bảo hộ chỉ dẫn địa lý tại tỉnh Thái Nguyên lên 6 sản phẩm. Bên cạnh đó, tỉnh hiện có 5 nhãn hiệu chứng nhận và 27 nhãn hiệu tập thể đang được bảo hộ còn hiệu lực.

Việc xác lập quyền đối với chỉ dẫn địa lý được kỳ vọng tạo thêm cơ sở để địa phương quản lý nguồn gốc, chất lượng sản phẩm, đồng thời hỗ trợ quảng bá và khai thác giá trị thương mại của bí xanh thơm Bắc Kạn trong thời gian tới.

Lường Linh