Từ cuộc đua công nghệ đến bài toán về vai trò của blockchain

Kể từ khi Bitcoin ra đời năm 2009, ngành công nghiệp blockchain gần như chưa bao giờ ngừng đổi mới. Bitcoin chứng minh rằng con người có thể xây dựng một hệ thống tiền tệ không cần sự điều phối của ngân hàng trung ương. Tiếp đó, Ethereum mở rộng khái niệm blockchain thành một nền tảng có thể lập trình, mở ra kỷ nguyên của hợp đồng thông minh (smart contract), tài chính phi tập trung (DeFi) và tài sản số.

Những năm gần đây, hàng loạt blockchain thế hệ mới tiếp tục xuất hiện với mục tiêu nâng cao hiệu suất, hướng tới khả năng xử lý hàng chục nghìn, thậm chí hàng trăm nghìn giao dịch mỗi giây. Trong khi đó, một số mạng lưới như Pi Network lại lựa chọn chiến lược khác, tập trung xây dựng cộng đồng người dùng trước khi hoàn thiện hệ sinh thái kinh tế.

Mỗi thế hệ blockchain đều góp phần khắc phục những hạn chế của thế hệ trước. Tuy nhiên, nếu nhìn ở góc độ tổng thể, phần lớn các nền tảng này vẫn đang theo đuổi một mục tiêu chung: xây dựng blockchain nhanh hơn, rẻ hơn, phi tập trung hơn và có khả năng phục vụ nhiều người dùng hơn.

Đó là một hành trình đáng ghi nhận về mặt kỹ thuật. Song, việc quá tập trung vào công nghệ cũng khiến ngành blockchain dường như bỏ qua một câu hỏi nền tảng: blockchain thực sự tồn tại để làm gì?

Blockchain không thay thế nền kinh tế mà phục vụ nền kinh tế

Cách trả lời câu hỏi trên sẽ quyết định hướng phát triển của toàn bộ hệ sinh thái blockchain.

Nếu coi blockchain là chính nền kinh tế, các nhà phát triển sẽ tiếp tục đưa mọi chức năng lên chuỗi khối. Blockchain khi đó vừa đóng vai trò đồng tiền, hệ thống thanh toán, cơ chế đồng thuận, nền tảng hợp đồng thông minh, cơ sở dữ liệu, hệ thống định danh, vừa trở thành hạ tầng tài chính và quản trị.

Đây cũng là mô hình mà phần lớn các blockchain đã theo đuổi trong hơn một thập kỷ qua.

Ngược lại, nếu blockchain được nhìn nhận như một thành phần của nền kinh tế số, vai trò của nó sẽ khác hoàn toàn.

Về bản chất, blockchain không được tạo ra để đảm nhiệm mọi chức năng của nền kinh tế. Giá trị cốt lõi của công nghệ này nằm ở khả năng giúp nhiều chủ thể không cần tin tưởng lẫn nhau vẫn có thể cùng xác nhận một dữ liệu chung mà không ai có thể tự ý thay đổi.

Nói cách khác, blockchain không trực tiếp tạo ra giá trị kinh tế mà đóng vai trò xác thực, bảo vệ và lưu giữ giá trị.

Điều này tương tự Internet. Internet không tạo ra tri thức, thương mại hay văn hóa, mà chỉ tạo nên hạ tầng để những giá trị đó được truyền tải nhanh hơn và hiệu quả hơn.

Blockchain cũng không tạo ra lao động, tài sản, năng suất hay tăng trưởng kinh tế. Những yếu tố đó vẫn do con người, doanh nghiệp và xã hội tạo lập. Công nghệ blockchain chỉ giúp ghi nhận và xác thực các giá trị ấy theo cách minh bạch và đáng tin cậy hơn.

"Blockchain Trilemma" có phải là vấn đề cốt lõi?

Blockchain Trilemma (hay "Bộ ba bất khả thi") là một khái niệm chỉ ra thách thức kỹ thuật cốt lõi: một hệ thống blockchain rất khó để đạt được cả ba yếu tố Phi tập trung (Decentralization), Bảo mật (Security) và Khả năng mở rộng (Scalability) cùng một lúc. Theo nguyên lý này, các nhà phát triển thường chỉ có thể tối ưu tối đa hai trong ba đặc tính.

Trong nhiều năm qua, ngành blockchain gần như xoay quanh việc giải quyết "Blockchain Trilemma", bài toán cân bằng giữa ba yếu tố gồm phi tập trung, bảo mật và khả năng mở rộng.

Để vượt qua giới hạn này, các nhóm phát triển đã liên tục cải tiến thuật toán đồng thuận, Layer 2, Layer 3, sharding, zero knowledge proof cùng nhiều công nghệ mới khác.

Tuy nhiên, nếu nhìn từ góc độ kiến trúc hệ thống, bộ ba bất khả thi có thể chỉ là hệ quả chứ không phải nguyên nhân.

Nguyên nhân sâu xa là blockchain đang bị kỳ vọng đảm nhiệm quá nhiều chức năng cùng lúc.

Trong lịch sử phát triển công nghệ, hầu như không có hạ tầng nào được thiết kế theo cách đó. Giao thức TCP/IP không xây dựng thương mại điện tử. HTTP không vận hành ngân hàng. DNS không quản lý chuỗi cung ứng toàn cầu.

Mỗi công nghệ chỉ đảm nhiệm đúng vai trò mà nó được thiết kế.

Trong khi đó, blockchain lại đang được kỳ vọng trở thành nền tảng cho hầu hết mọi hoạt động của nền kinh tế số.

Việc một hệ thống phải đồng thời gánh nhiều chức năng tất yếu dẫn đến những giới hạn về hiệu suất, chi phí và khả năng mở rộng.

Mâu thuẫn của native token

Native token (token gốc) là đồng tiền điện tử được phát triển và vận hành trực tiếp trên blockchain riêng của nó. Đây là "nhiên liệu" nền tảng để chi trả phí giao dịch (gas fee), thưởng cho người xác thực mạng lưới và đóng vai trò như đơn vị tiền tệ chính trong hệ sinh thái đó.

Một trong những thách thức lớn nhất của blockchain hiện nay nằm ở mô hình native token, đồng tiền gốc của mỗi mạng lưới.

Trong phần lớn blockchain, native token đồng thời thực hiện nhiều vai trò: tài sản đầu tư, tài sản staking để bảo vệ mạng lưới, token quản trị, phương tiện thanh toán phí giao dịch và công cụ thúc đẩy hiệu ứng mạng.

Ở giai đoạn đầu, mô hình này tạo động lực phát triển rất mạnh. Giá token tăng giúp thu hút nhà đầu tư, lập trình viên và các dự án mới.

Tuy nhiên, chính điều đó lại tạo nên một mâu thuẫn về mặt kinh tế.

Một blockchain muốn hấp dẫn nhà đầu tư sẽ mong token liên tục tăng giá. Ngược lại, nếu muốn trở thành hạ tầng thanh toán của nền kinh tế số, blockchain cần duy trì chi phí giao dịch thấp, ổn định và có thể dự báo trong thời gian dài.

Hai mục tiêu này không phải lúc nào cũng đồng nhất.

Một tài sản có biến động giá mạnh và có khả năng tăng hàng chục hoặc hàng trăm lần trong thời gian ngắn sẽ rất khó trở thành phương tiện thanh toán ổn định cho hàng tỷ giao dịch nhỏ mỗi ngày.

Đây không chỉ là câu chuyện của Bitcoin, Ethereum hay Pi Network, mà là bài toán chung của phần lớn các blockchain hiện nay.

Đã đến lúc thay đổi tư duy về kiến trúc blockchain

Thay vì chỉ tập trung vào việc giải quyết "Blockchain Trilemma", cộng đồng blockchain có lẽ cần mở rộng góc nhìn sang kiến trúc kinh tế của blockchain.

Trong một nền kinh tế trưởng thành, không có một loại tài sản nào đồng thời đảm nhiệm tất cả chức năng. Tiền tệ, tín dụng, tài sản đầu tư, phương tiện thanh toán, công cụ lưu trữ giá trị và cơ chế quản trị luôn được tách thành nhiều lớp với mục tiêu và cơ chế vận hành riêng.

Blockchain cũng có thể sẽ phải phát triển theo hướng đó nếu muốn trở thành hạ tầng của nền kinh tế số trong tương lai.

Khi ấy, thế hệ blockchain tiếp theo có thể không còn được đánh giá chủ yếu bằng số lượng giao dịch mỗi giây, quy mô người dùng hay giá trị vốn hóa thị trường.

Thay vào đó, lợi thế cạnh tranh sẽ thuộc về những blockchain hiểu rõ vị trí của mình trong tổng thể nền kinh tế số, thay vì cố gắng trở thành toàn bộ nền kinh tế.

Blockchain trưởng thành khi trở thành hạ tầng của niềm tin

Sau hơn một thập kỷ phát triển, blockchain đã vượt qua giai đoạn chứng minh tính khả thi về công nghệ. Thách thức lớn hơn trong giai đoạn tiếp theo không còn đơn thuần là nâng cao tốc độ xử lý hay mở rộng quy mô mạng lưới, mà là xác định đúng vai trò của blockchain trong kiến trúc kinh tế số.

Khi được đặt đúng vị trí, blockchain sẽ không còn phải cạnh tranh để thay thế ngân hàng, thị trường hay các định chế kinh tế truyền thống. Thay vào đó, công nghệ này sẽ phát huy đúng giá trị cốt lõi, trở thành hạ tầng đáng tin cậy để xác thực, bảo toàn và kết nối giá trị trong nền kinh tế số.

Có thể, dấu mốc trưởng thành thực sự của blockchain sẽ không đến từ việc tạo ra một blockchain nhanh hơn hay nhiều người dùng hơn, mà từ sự thay đổi trong tư duy phát triển: blockchain không thay thế nền kinh tế, mà là nền móng giúp một nền kinh tế số minh bạch, an toàn và hiệu quả hơn được xây dựng trên đó.

Phạm Tài