Mỗi mùa hè, những tay vợt xuất sắc nhất thế giới lại hội tụ tại Câu lạc bộ Quần vợt All England Lawn Tennis Club để tranh tài trên mặt sân cỏ nổi tiếng không kém chính giải đấu Wimbledon. Điều ít người biết là loại cỏ này cũng là một phần trong hệ sinh thái sở hữu trí tuệ (SHTT), dù hầu hết người hâm mộ thể thao chưa từng nhận ra.

"Những giống cỏ chính xác được sử dụng tại Wimbledon không được công khai", ông Stig Oddershede, Giám đốc truyền thông của DLF, doanh nghiệp hạt giống đến từ Đan Mạch, chia sẻ với Liên minh Quốc tế về Bảo hộ Giống cây trồng mới (UPOV).

"Bạn không thể đơn giản đến một cửa hàng cây cảnh và hỏi mua hỗn hợp cỏ 'Djokovic' được."

Theo ông Oddershede, DLF hiện cung cấp hạt giống cho hơn 100 quốc gia. Những giống cỏ chất lượng cao dành cho sân thể thao thường được bảo hộ bằng quyền của nhà chọn tạo giống cây trồng. Riêng Wimbledon sử dụng giống cỏ perennial ryegrass (cỏ lúa mạch đen lâu năm), được tuyển chọn nhờ khả năng chịu mài mòn cao, phục hồi nhanh, mật độ dày và duy trì vẻ đồng đều.

Ông cho biết, trong suốt thời gian diễn ra giải đấu, mặt sân Wimbledon liên tục thay đổi, đặc biệt là khu vực cuối sân, nơi các tay vợt di chuyển và trượt nhiều đến mức "như thể họ đang đào một đường hầm sang Australia trong suốt hai tuần thi đấu".

Tuy nhiên, yếu tố di truyền mới chỉ là một nửa câu chuyện. Để duy trì chất lượng sân qua từng năm còn cần đến quy trình chăm sóc cỏ chuyên biệt. Sự kết hợp giữa giống cỏ được lai tạo trong nhiều năm với kỹ thuật bảo dưỡng tại chỗ chính là nền tảng của hầu hết các mặt sân thể thao đẳng cấp thế giới.

Đứng sau thành quả đó là quyền bảo hộ giống cây trồng (Plant Variety Protection, PVP), một cơ chế SHTT dành riêng cho các giống cây mới, được điều chỉnh trên phạm vi quốc tế theo khuôn khổ do UPOV quản lý.

Hơn 10 năm để tạo ra một giống cỏ mới

Theo Công ước UPOV năm 1991, một giống cây muốn được bảo hộ phải đáp ứng bốn tiêu chí gồm: mới, khác biệt, đồng nhất và ổn định.

Cơ sở dữ liệu của UPOV hiện ghi nhận gần 7.000 giống cỏ phù hợp cho sân thể thao đang được bảo hộ tại các quốc gia thành viên. Những giống này được sử dụng trên sân quần vợt, sân bóng đá, sân cricket, sân golf và nhiều loại mặt sân đa năng khác.

Quá trình tạo ra một giống cỏ mới đòi hỏi rất nhiều thời gian.

"Hậu trường của ngành chọn tạo giống là hàng nghìn ô thí nghiệm nhỏ, nơi các nhà nghiên cứu liên tục đánh giá và so sánh các dòng cỏ trong nhiều điều kiện khác nhau", ông Oddershede cho biết.

Các nhà chọn tạo sẽ đánh giá khả năng chống mài mòn, phục hồi, mật độ, tính đồng đều cũng như khả năng thích ứng với khí hậu của từng giống.

"Từ phép lai đầu tiên cho đến khi hoàn thiện một giống mới thường mất hơn 10 năm."

Quá trình thử nghiệm cũng rất khắt khe. Các giống cỏ được trồng tại nhiều khu vực khác nhau, trải qua mùa đông lạnh, mùa hè khô nóng và tiếp xúc với nhiều loại bệnh hại.

Để kiểm tra khả năng chịu mài mòn, các nhà nghiên cứu thậm chí kéo những con lăn nặng gắn các núm thép trên mặt cỏ nhằm mô phỏng tác động của các cầu thủ bóng đá.

Bà Crystal Fricker, nhà chọn tạo giống cây trồng tại Mỹ với gần 400 giống được phát triển trong hơn 40 năm, cũng cho biết việc tạo ra một giống cỏ phục vụ sân thể thao quốc tế cần ít nhất 10 năm nghiên cứu, lai tạo và thử nghiệm tại nhiều địa điểm.

"Đối với World Cup tại Qatar, chúng tôi đã bắt đầu thử nghiệm các giống cỏ từ tám năm trước khi giải đấu diễn ra."

Quyền bảo hộ giống cây trồng bảo vệ thành quả của nhà chọn tạo

Quyền bảo hộ giống cây trồng trao cho nhà chọn tạo quyền độc quyền đối với việc sản xuất, nhân giống, xử lý, kinh doanh và xuất khẩu vật liệu nhân giống của giống cây trong một khoảng thời gian nhất định.

Theo Công ước UPOV 1991, thời hạn bảo hộ tối thiểu là 20 năm đối với hầu hết các loài thực vật và 25 năm đối với cây thân gỗ và cây nho.

Đổi lại, nhà chọn tạo phải công bố giống mới và nộp giống để được kiểm tra kỹ thuật.

Theo bà Fricker, PVP là cơ chế pháp lý ghi nhận công sức của các nhà chọn tạo, những người đã đầu tư nhiều năm cùng nguồn kinh phí rất lớn để phát triển giống mới.

Khi nộp đơn bảo hộ, nhà chọn tạo phải cung cấp dữ liệu hình thái của giống trong năm đầu tiên sau khi đưa hạt giống ra thị trường. Giống mới sẽ được so sánh với các giống chuẩn và giống đang tồn tại để xác nhận tính khác biệt.

"Quy trình này giúp bảo vệ nhà chọn tạo trước các giống bắt chước hoặc chỉ đơn giản là đổi tên."

PVP cũng mang tính quốc tế.

Theo bà Fricker, quyền của nhà chọn tạo có thể được đăng ký bảo hộ tại nhiều quốc gia khác nhau hoặc nộp đơn riêng lẻ theo từng nước. Dù cách làm này tốn nhiều thời gian và chi phí, đây vẫn là giải pháp cần thiết để bảo vệ nguồn vật liệu di truyền của những giống cây có giá trị cao.

Nếu thiếu cơ chế pháp lý này, hoạt động chọn tạo rất khó duy trì về mặt kinh tế.

"Việc phát triển giống mới cực kỳ tốn kém, có thể tiêu tốn hàng triệu USD và khoảng 90% số giống được tạo ra cuối cùng sẽ bị loại bỏ", bà Fricker cho biết.

Tại những thị trường không có cơ chế bảo hộ đầy đủ, hạt giống đôi khi chỉ được bán dưới dạng "không xác định giống" (Variety Not Stated, VNS), khiến người mua không có bất kỳ đảm bảo nào về chất lượng hay đặc tính di truyền.

Theo ông Oddershede, chính PVP giúp các nhà chọn tạo có cơ hội thu hồi vốn đầu tư.

"Nếu không có cơ chế này, động lực đầu tư sẽ suy giảm, đồng thời tốc độ đổi mới sáng tạo cũng chậm lại."

Nền tảng cho những mặt sân thể thao đẳng cấp

Mối liên hệ giữa quyền SHTT và nghiên cứu mặt sân thể thao rất rõ ràng.

Ông Oddershede cho biết, trước thềm FIFA World Cup 2026, nhiều giống cỏ đã được thử nghiệm cùng các nghiên cứu tại Đại học Tennessee và Đại học Bang Michigan.

FIFA đặt ra các tiêu chuẩn kỹ thuật, còn mỗi sân vận động sẽ lựa chọn giống cỏ phù hợp nhất với điều kiện khí hậu và môi trường của mình.

"Những nghiên cứu dài hạn tại nhiều địa điểm chỉ có thể thực hiện nhờ quyền bảo hộ giống cây trồng. Đây là nền tảng tài chính giúp mọi hoạt động nghiên cứu trở thành hiện thực."

Không chỉ Wimbledon hay FIFA World Cup, hầu hết các môn thể thao chuyên nghiệp đều được hưởng lợi từ những tiến bộ trong chọn tạo giống cỏ.

"Turfgrass đã âm thầm thay đổi nhiều môn thể thao", ông Oddershede nhận định.

Các giống cỏ hiện đại có khả năng chống mài mòn tốt hơn, kháng bệnh cao hơn, mật độ dày hơn và duy trì độ ổn định vượt trội so với trước đây.

Sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà chọn tạo với đội ngũ quản lý sân giúp mỗi môn thể thao đều có loại mặt sân phù hợp.

"Điều đó đồng nghĩa với mặt green mượt hơn trong golf, nền sân ổn định hơn cho các pha tranh chấp trong bóng bầu dục và các sân bóng đá không còn nhanh chóng biến thành bãi bùn giữa trận."

Hướng tới những giống cỏ thích ứng biến đổi khí hậu

Một mục tiêu quan trọng khác của ngành chọn tạo giống là tạo ra các giống cỏ phù hợp với những điều kiện khí hậu ngày càng khắc nghiệt.

Bà Fricker cho biết giống Pure Dynasty là một ví dụ điển hình. Giống cỏ này có thể sinh trưởng trong điều kiện nhiệt độ cao, chịu được mật độ đi lại lớn và thích nghi với nguồn nước cũng như đất có chất lượng thấp.

Các nghiên cứu gần đây cũng tập trung vào khả năng chịu bóng râm và chịu tải trọng cao, những yếu tố đặc biệt quan trọng đối với các sân vận động có cường độ chiếu sáng hạn chế.

Theo ông Oddershede, biến đổi khí hậu đang khiến việc quản lý mặt sân ngày càng phức tạp do hạn hán, nắng nóng, mưa lớn và dịch bệnh xuất hiện thường xuyên hơn.

Các nhà chọn tạo đang phát triển những giống cỏ được thử nghiệm dưới điều kiện gây áp lực nhân tạo và tại nhiều môi trường khác nhau nhằm tạo ra các giống cần ít nước, ít vật tư đầu vào nhưng vẫn duy trì chất lượng ổn định.

"Những nghiên cứu này tiêu tốn rất nhiều nguồn lực và quyền bảo hộ giống cây trồng đóng vai trò then chốt trong việc giúp các nhà chọn tạo tiếp tục đầu tư cho các giải pháp của tương lai."

Theo bà Fricker, thế hệ giống cỏ mới đang được bổ sung thêm các đặc tính như tiết kiệm nước, vẫn giữ màu xanh và tốc độ sinh trưởng phù hợp trong điều kiện khô hạn.

Khả năng chịu nhiệt cũng đang được đưa vào nhiều giống cỏ mới.

"Quyền SHTT khuyến khích những tiến bộ vì môi trường bằng cách tạo động lực đầu tư vào các giống cây mới."

Ông Oddershede lấy giống cỏ 4turf® perennial ryegrass làm ví dụ. Khác với giống thông thường chỉ có hai bộ nhiễm sắc thể, giống này có bốn bộ nhiễm sắc thể, nhờ đó hình thành nhanh hơn, phát triển bộ rễ khỏe hơn, đồng thời tăng khả năng chống chịu áp lực và bệnh hại.

"Những đột phá như vậy là kết quả của quá trình chọn tạo kéo dài nhiều năm và quyền bảo hộ giống cây trồng chính là yếu tố tạo điều kiện để những đổi mới đó trở thành hiện thực."

Những đổi mới âm thầm phía sau sân cỏ

Theo ông Oddershede và bà Fricker, một mặt sân hoàn hảo thường không thu hút sự chú ý.

"Nếu bạn không để ý đến mặt cỏ, điều đó có nghĩa nó đang làm rất tốt nhiệm vụ của mình", ông Oddershede nói.

Trên thực tế, người ta chỉ nhắc đến mặt sân khi chất lượng không đạt yêu cầu, mà nguyên nhân nhiều khi lại đến từ quá trình thi công hoặc bảo dưỡng chứ không phải bản thân giống cỏ.

Đối với bà Fricker, câu chuyện còn mang ý nghĩa cá nhân. Công ty nghiên cứu của gia đình bà, Pure-Seed Testing, được thành lập sau khi Đạo luật Bảo hộ giống cây trồng của Mỹ có hiệu lực năm 1970.

"Trong hơn 50 năm qua, chúng tôi đã đầu tư hàng triệu USD để tạo ra những giống cỏ được sử dụng tại Qatar, Nhật Bản, châu Âu, FIFA World Cup, Ryder Cup và nhiều địa điểm thể thao danh tiếng trên toàn thế giới."

Gần 7.000 giống cỏ đang được bảo hộ trong cơ sở dữ liệu của UPOV hiện là nền tảng cho nhiều mặt sân thể thao chuyên nghiệp, từ những đường cuối sân của Wimbledon cho đến các sân vận động phục vụ FIFA World Cup 2026 tại Mỹ, Canada và Mexico.

Đằng sau mỗi giống cỏ là hơn một thập kỷ nghiên cứu, phát triển và một cơ chế bảo hộ sở hữu trí tuệ mà phần lớn khán giả chưa từng nhìn thấy, nhưng lại góp phần quyết định chất lượng của những trận đấu đỉnh cao.

Thái An/ Theo WipoMagazine